مه‌ریوانه‌که‌مان

په‌ی وه‌رده‌نگاو زوانی هه‌ورامی، هامده‌نگ بێمێ،نه‌ک وه‌رپه‌نگ(۲)/هومایون  موحەممەدنژاد


گەورەتەرین خزمەت و شانازی جە وانای و نویستەینە ئانەن : بتاوی بە زوانوو وێت و وێمانە ، یام واتەنی زوانوویانەی، (ئەد٘ایی)، بنویسی و بوانیوە و پەی نەفەوتیای زوانەکەیت هەوڵ و تەقالا بد٘ەی.
زوانێو  مەنۆ  جە  ڕۆی دنیاوە
پنەش بنویسا و پنەش  واناوە
و پەی ئێژاوقازانجوو زوانی وێمانە، فارس واتەنی:
هرآن کس از زبان خویش درماند
نادان بود ، گر  دوصد زبان  بداند
بەڵام سەد٘حەیف و هەزارداخێ ویربەرزێو پێسەو فەردین هەورامی نەبۆ...قاسم بەگێ فرێ با و چن خەتێ هەورامی نویستەی ئاد٘یچ بە مەراموو وێشا و چەپڵەکوای هەمقەتاراشا نەبۆ ، قەد٘ر و ئێژاشا نیا....،مەرەجیۆشا لەهجەو دەگا و شاروو ئاد٘یی بنەڕەتوو زوانی هەورامیا،کە بە داخەو جە هاڵیگای قەسالەین و جە وەڵا کەرد٘ەو بابەت و نویستەکاشانە، دیاریشا دان،و وێشا ئەرمانان،ئەر قەرار بۆ،پەی سەلەمنا و هەر بابەت و باسێو یۆترین و یەکترینی وەرانوەر و  وەرپەنگ بزانمێ، هیچ خزمەتما نەکەرد٘ەن،تاوۆ واچوو ، پەنگ و پەکوو خزمەتوو زوانی مد٘ەیمێ،
*ـ نەسرنویستەی زوانی هەورامی ویەرد٘یوی فرەش نیا،بەڵام ئەچی دە ساڵەنە،تاوانش خزمەتیوی سەد٘ساڵە کەرۆ و ئەوەژیوای تازە جە زوانی هەورامی خێزیۆوە.

ادامه مطلب

طبقه بندی: فرهنگی و هنری، اجتماعی، ادبیات/شعر، تاریخ، زوانی هه‌ورامی، جفرافیا، شهرها و روستاهای هورامان، ده‌گاو زاوه‌ری/روستای دز‌آور، تصاویرومناظرطبیعی وتاریخی، آموزشی، نوشتارهای همایون محمدنژاد، نویسندگان نثرنویس هورامان، هومایون موحەممەدنژاد، موحەممەد مسته‌فازاده، دوکتور ناجح گوڵپی، سەیوان ئێبراهیمی(گوازی)، سەفووەت ئەمیری(کۆچەر)،
برچسب ها:هه‌ورامان‌هانه‌به‌رچه‌م-کتابخانه‌هورامان،یانه‌وکتێبووهه‌ورامانی-هه‌ورامان-هۆرامان-اورامان-اورامانات-دزآور(زاوه‌ر)-لهون-نوسود-تخت-ژاورود-پاوه-نودشه (نۆتشه)زرده-پریان-رێژاو(ریجاب)-شریف‌آباد-زاغه-کندوله-ته‌وێڵێ-بیاره-ساور-نودیجه-هه‌ڵه‌بجه-خۆرماڵ-مریوان-سروآباد-کرمانشاه-کردستان-دالانی-چهارقلعه‌عبدالملکی(زاغمرز-زینوند-حسین‌آباد-امیرآباد)هورامی های شمال ایران)عکس -شبک(شه‌به‌ک)-سنجار-کاکه‌یی-یارسان-ساور-نودیجه-زازا-زازاکی-قلعه قروه-چورژی-هومایون موحه‌ممه‌دنژاد،سه‌فه‌ره‌کێ گالیوێری،وه‌سیه‌ت په‌ی مه‌زهه‌ری،یانەوخەما،په‌ی وه‌رده‌نگاو زوانی هه‌ورامی،هامده‌نگ بێمێ،
دنبالک ها: هەورامان نت، کاناڵه‌و ئێمه هه‌ورامیێنمێ،
نوشته شده در تاریخ چهارشنبه 2 خرداد 1397 توسط همایون محمدنژاد
بەڵگە جوغرافیاییەکان بۆ [گەور]:کاک ئیرەج مورادی
 بەڵگە جوغرافیاییەکان بۆ [گەور]
گەور لە بەڵگە فولکلۆریەکان:
هەناسەی ساردم کوچکی تاوانۆ
گەوری سەرکاوان منی لاوانۆ
هەی داو، هەی بێداو من وەکوو گەورم
هەر تاوێ دۆڵێ، بووەسە جێ و قەورم
شێخی سەنعان بۆ کچی گاور لە ئیسلام وەرگەڕا
من خەریکم بۆ کچی شێخێ پەشیمان ببمەوە / من خەریکم بۆ جەزبی بانگێ پەشیمان ببمەوە.
ئەی ...
خوایا بە نەسیو گەوری سەرکۆ بێ
کەمەندی زوڵفی دوولانە، بۆ گەبر و موسڵمانە
دەکێشێ بێ موحابانە چ لەملا بێ چ لەولا بێ (م. نالی)
فارسی: هاتف اصفهانی
ما غرە بە دینداری و شاد از اسلام
گبران متنفر از مسلمانی ما
لەم کاناڵە جیاواز بۆ گەور و گازر بابەتێکی تەسەلمان دانا.
 گاوەرە: ئاواییەکە دەکەوێتە لای دوەیسە و بەڕوەر
 گاوەران: لە کتێبی نورالانوار باس لەوە دەکات شێخ خالد شازەلی لە سەدەی ۷ کۆچی بە دەست کابرایەکی مەزدەکی کوژراوە لە دەوروبەری گاوەران و قەتەون. گاوەران ئاواییەک بووە ئەوکاتە دەکەوێتە نزیک ئێستای قەتەون و شێخ شەروەتی و جانەورە. هەندێک دەڵێن گاوەران بنچینەی ناوی جانەوەرە/جانەورەـیە. واتا گاوەران بووە بە جاوەران و دواتر جانەوەرە.
 گەور لە شوێنەکان تر:
 گەوروجووڵ: تەپۆڵکەیەکی باستانیە لە ئاوایی نسڵ
 ولەگەور: تەپۆڵکەیەکی مێژووییە لە ئاوایی نێ
 گاوارە: شارۆچکەیەکە لە کرماشان، بنکەیەکی سەرەکی یارسانەکانە. بەهەڵە لە فارسی کراوەتە گهوارە واتا بێشکە
 قەڵای گاور: ماڵپەڕی algosh.net بابەتێکی نووسیوە کە گوایە قەڵای کەرکووک هی زەردەشتیەکانە و کۆن بە قەڵای گاور ناسراوە.
 بەردی تەشیی کچی گاور: ماڵپەڕی wishe.net لە بابەتێکی لەسەر بەردێک لە چیای گارە لە قەزای ئامێدی نووسیوە کە بەردێکی قنج و سەیرە و شێوەی لە دەموچاوی کچێک دەچێت. گوایە ئەوسا گچێکی جوانخاس و نەشمیلی گاور لە بن ئەو بەردە تەشی ڕستووە. باسی ئەم تەشی و بەردە چووەتە ناو گۆرانی بادینیش.
دەربەندی گاور: شێوە بەردینی ئارامیس پاشای ئەکەدی کە دەگەڕێتەوە بۆ پێش لەدایکبوونی مەسێح، لە چیای دەربەندی قەرەداخ لای سێمانییە.
 کەلی گاوران: بانە، ئاوایی وزمەڵێ
 قەڵای گاوران: شارۆچکەی تەوێڵێ
ئەشکەوتی گاوران: خورماڵ، ئاوایی سەرگەت
 گەڕەکی گاوران: شاری سڵێمانی، ئێستاکە بە سابوونکەران دەناسرێ. ئەوسا کوردانی مەسێحی لەو گەڕەکە بوون.
 قەڵای گاوران: ئاوایی نێ، مەریوان. بە قەڵای گوان-یش دەناسرێت.
 گۆڕی گاوران: پژدەر، ناوچەی ئیسێوێ، ئاوایی ئەشکەنە
قەڵای گاور: ورمێ، ئاوایی بربران، دۆڵی قاسملوو
 تاق گاور یا تاق گاورین: ئیلام، سەراوڵە، ئاواییەکە
 دۆڵی گاوران: لە دۆڵی سماقووڵی لای قەزای دووکانە. زەرار سلێمان بەگ دەرگەڵەیی (۱۹۴۳ـ۱۹۷۷) لە کتێبی بیرەوەریەکانی دەیگێڕێتەوە کە ئاواییەکانی سماقووڵی سێنان، سماقووڵی گرتک و سماقووڵی سەرووچاوە لای دووکان لە دۆڵێکن بە ناو سماقووڵی و هەموویان لە هۆزی خۆشناون. لەم دۆڵە گەورە دوو دۆڵ هەیە: دۆڵی گاوران و دۆڵی ئەسحابان. خەڵکی ئێرە بەرد و پەڵ فڕێ ئەدەن بۆ دۆڵ گاوران، ئەڵێن کافرەکانی ئێرە ئەسحابانیان کوشتووە، بەڵام بۆ دۆڵی ئەسحابان خەڵک پەڕوی سەوزیان هەڵواسیوە بە چەند شەخس و دارێک و ئێژن ئەمانە ئەسحابەن و شەهید کراون.
قەڵاو گاورا: لە دزاوەری(زاوەر) هەورامان(پاوه)
قەڵاو گاور: پاوە، ئاوایی نۆسمێ (نسمە)
 گاور قلعە: قەڵایەکی مێژوویی پارێزگای اردبیل
 قلعە گاور: زەنجان، بخش قرەپشتلو، ئاوایی قارقولون، قەڵایەکی مێژووییە
 گاور گەوهەر: قەڵایەکی سەردەمی اورارتوەکان لە شاری جولفا، نێوان ئاواییەکان داران و مزاران
گاور قلعە: خۆی، ئاوایی آغبلاق سفلی، ناوەکەی کراوە بە کافر قلعە
 گاور تەپە: زەنجان، کەناری چۆمی قزل اوزن
 کەمەر گاور: کێوێکە لە پارێزگای بووشێهر
 قلعە گبران: کەرەج، ئاوایی هیو
تکایە یارمەتیمان بدەن وشەی گەور و گاور و گاورە بە ناوی هەر شوێنێک هەیە لە کێف، دەشت، کانی  ئاوایی بۆمان بنێرن.



طبقه بندی: فرهنگی و هنری، اجتماعی، ادبیات/شعر، تاریخ، زوانی هه‌ورامی، جفرافیا، شهرها و روستاهای هورامان، ده‌گاو زاوه‌ری/روستای دز‌آور، تصاویرومناظرطبیعی وتاریخی، هومایون موحەممەدنژاد، ئیرەج مورادی، اخبار، نوشتارهای همایون محمدنژاد،
برچسب ها:هه‌ورامان‌هانه‌به‌رچه‌م-کتابخانه‌هورامان،یانه‌وکتێبووهه‌ورامانی-هه‌ورامان-هۆرامان-اورامان-اورامانات-دزآور(زاوه‌ر)-لهون-تخت-ژاورود-پاوه-نوسودـ نودشه (نۆتشه)زرده-پریان-رێژاو(ریجاب)-شریف‌آباد-زاغه-کندوله-گەورەجوـ ته‌وێڵێ-بیاره-ساور-نودیجه-هه‌ڵه‌بجه-خۆرماڵ-مریوان-سروآباد-کرمانشاه-کردستان-دالانی زاوەرـ سنندج-چهارقلعه‌عبدالملکی(زاغمرز-زینوند-حسین‌آباد-امیرآباد)هورامی های شمال ایران)عکس-شبک-سنجارـ باجلان-کاکه‌یی-یارسان-ساور-نودیجه-زازا-زازاکی-قلعه قروه-چورژی-هومایون موحه‌ممه‌دنژادـ سه‌فه‌ره‌کێ گالیوێری ـ وه‌سیه‌ت په‌ی مه‌زهه‌ری ـ یانەوخەما،بەڵگە جوغرافیاییەکان بۆ [گەور]:کاک ئیرەج مورادی،
نوشته شده در تاریخ سه شنبه 1 خرداد 1397 توسط همایون محمدنژاد
ئاوایی باقلاوا /دەشتی لامەر [پێوەندی لامەر و ژیرلاومەرێ]:کاک ئیرەج مورادی

ئەم ئاواییە ئێستاکە هەمووی بە شێوەزاری سۆرانی ئەردەڵانی قسە ئەکەن. هەرچەند لە بنەڕەتدا چەند بنەماڵەیەکی هەورامانی و ژاوەرۆیی هەیە. گوایە تا سەردەمی شێخ حسەینە سوور (مردن ساڵەکانی ۱۲۷۵ کۆچی) یا ئێژن سەردەمی شێخ عبدالرحمن باوکی (مردن ساڵەکانی ۱۲۴۰ کۆچی) خەڵکی باقلاوا بە هەورامی قسەیان کردووە.
بە ناوی کێف، دەشت، کانی و شوێنەکان باقلاوا هاوشێوەی ئاواییەکان تری دەوروبەری دیارە، سەردەمێک ئەم ناوچە یا هەورامی بوون، یا زمانی هەورامی فەرمی بووە، یا دەسەڵاتی هەورامی زاڵ بووە یا وەک مەغۆلەکان چۆن هاتن و ناوی ئاوایی، دۆڵ و کێف و شوێنەکان مەهاباد، مەراغە و دەوربەریان گۆڕی ئەم ناوچەیەش وا بێ.
ناوە هەورامیەکانی باقلاوا: لامەر، مەڕەجیکێ، ماڵیەر، بۆڕیەرە، هانەسیمێ، تەونەقوت، وەریەدزە، دەرەکێ، دۆڵەوێ، داڵاوێ، و ...
لێرە باس لە وشەی لامەر دەکەین کە هەندێک باری واتایی قورسە.
لامەر: پێک هاتووە لە لا+مەر. کەسێک بە ناوی تلێگرامی کۆگار موحەمەد پەیامی بۆم ناردووە کە هەم لە ئاوایی سەرووماڵ و هەم لە دەل هەورامان دۆڵێک هەیە بە ناو "لامەر". وەک لە واتای لامەر بۆمان دەرئەکەوێت لامەر یانێ تەنیشت یا نزیک بە شوێنی مەر.
لە دیوی هەورامانی باشووری کوردستان ئاوایی دەرەومەرێ و دەلەمەر هەیە. کاک مێهدی سەنەندەجی خەڵکی نۆتشێ و یەکێک لە نووسەرانی فەرهەنگی کوردی بە فارسی دانشگاە کوردستان، لەسەر وشەی مەرێ دەفەرمێت:
مەر+ێ کە بووەتە مەرێ، [ێ] لێرە نیشانەی مێینەیی ناوە هەورامیەکەیە و مەر بە شوێنێک دەگوترێ لە هەورامی وەک دۆڵ و شیو؛ جا دۆڵ لە مەر گەورترە، هەروەها مەر واتا ئەو نێوانە پان و مەیدانیەی نێوان دوو یا چەند کێو کە حاڵەتی دەشتێ پانی هەیە و ناوەند و مەرکەز بێت وەک مێرگ. دەکرێت مەر لە ڕیشەی مێرگەوە هاتبێت. تەنانەت بەڕێزیان لێرە نموونەی مەریوانیان هێنا کە وشەکە لە هەورامیا ڕێک هەمان واتای شوێنی مەرێ/ی+وان به واتای دەشتێک یا مەیدانێک کە دەوره درابێت.
بەگشتی مەر لە وشەی ئەم شوێنانەی خوارەوە هەیە:
 مەریوان
 دادانەی مەرەبزان: ئاواییەک لای سنە
 تووتمەر: ئاواییەک لە هەورامان
 دەرەومە
ڕێ و دەلەمەڕ: ئاوایی لای هەڵەبجە
 سەیمەرە: شارێک لە ئیلام
 دەرەیمەر: شوێنێک لە ئاوایی ئەسکۆڵی مەریوان
 مەرەسامان: دەشت و مێرگێک لە ئاوایی دەرەومەری
 مەری دۆڵی گزرەی: شوێنێک لە نۆتشە
لامە
ڕ: دەشتێک لە ئاوایی باقلاوا
لامە
ڕ: دۆڵ و دەشتێک لە ئاواییەکان سەرووماڵ و دەل لە هەورامان
 مەرگەوەڕ: ناوچەیەک لای ورمێ و شنۆ
 مەروێ: ئاواییەک لە شارباژێڕ
 زێومەر: ئاواییەک لە قەرەداغ
 هانەومەرێ: کانیاوێک لای پاوە
 دەرەومەر
ێ یا چەمەومەرێ: کانیاوێک لە دزاوەری(زاوەر)هەورامان
 دەشتی مەرێ: لە ئاوایی ؟ باشووری کوردستان
 هانەومەرێ: کانیاوێک لە
دزاوەر(زاوەر) و تەوێڵێ هەورامان
مەڕەوگاوا :ئەشکەوتێک لە دزلی هەورامان
مەڕەو کمکمەی: ئەشکەوتێک لە دزاوەری(زاوەر) هەورامان
 مەرێ: ئاواییەک لە دیوی ئالانی باشوور

 ئەمانە بەڵگەن بۆ ڕەگ و ڕیشەی مەر.
بەهەرحاڵ مەر شوێنێکە. لە هەورامان دەستەواژەی "ژیرلەومەرێ" هەیە. بەم شێوە بەکار دەچێت، بۆ نموونە:
ئافەرین ژیرلەومەرێ، ژیرلەومەرێ گیان، مەگەر ژیرلەومەرێ چارەش بکەرۆ یا خۆ ژیرلەومەرێ نیەنی.
هەموو ئەمانە نیشان ئەدا سەردەمێ کەسێکی ژیر و حێکمەتزان بووە و بە شوێنی مەر ناسراوە. وەک چۆن دەڵێن: ژیرەی ئاوایی، دەمڕاسی ئاوایی.
بۆخۆم لە باقلاوا دەستەواژەی "ژیرلێ" و "ژیرلێ ئاوایی"م بێستووە. وەک: ژیرلێ گیان، کورە ژیرلێ مەیەر ئەم کارە بکات، بەڵام لێرە باسی مەرم نەبیستووە.
توێژەرانی ئەوڕۆی هەورامان بەشێکیان باس لەوە دەکەن ژیرلەومەرێ/ ژیرلاومەرێ باسەکەی دەگەڕێتەوە بۆ زوو تەنانەت پێش ئیسلام. گوایە هەورامیەکان لە هەر ئاواییەک شوێنێکیان بووە بە ناو مەر کە ناوەندی کاری بڕیاردانی ژیرەکانیان بووە و وەک ئەنجومەن و شوورا کاریان کردووە.
ئەم باسە زیاتر پەرەی سەندووە و ئێستاکە لە سوید شوێنی ئەنجومەنی کوردە زەردەشتیەکان بە مەرێ دەناسرێت و هەروەها گۆڤارێکی ئینتڕنێتیش هەیە هی هەورامیەکان لە تاران بە ناو ژیرلا (www.jirla.ir).

کاک هومایۆن موحەمەنژاد توێژەری بەتوانای خەڵکی دزاوەر لە ماڵپەڕی هەورامان هانەبەرچەم بابەتێکی لەسەر مێژووی دزاوەر داناوە کە تێیدا باسی لە ژیرلاومەرێ و هەروەها کەسایەتی ناسراوی دزاوەر واتا شێخ شەهابەدین کردووە.
لە دزاوەر ئەو شوێنە کانی هانەومەرێ، هانەبەرچەم و هانەسیاوە دەگرێتەوە پێی دەڵێن مەرە. گوایە دزاوەر، کەماڵا و دزڵی مەرەی ژیرەکانی تێدا بووە. کاک هومایۆن نووسیویە: مەرە واتا شوێنی ئەنجومەن و شوورا. شێخ شەهابەدین بە بەردەست و شاگردەکانی گوتووە ژیرلێ و لەگەڵ شاگردەکانی لە مەرە کۆ بوونەتەوە بۆ پرس و ڕاوێژ و گفتگۆی خۆیان و ئاواییەکە.



ادامه مطلب

طبقه بندی: فرهنگی و هنری، اجتماعی، ادبیات/شعر، تاریخ، اخبار، زوانی هه‌ورامی، جفرافیا، شهرها و روستاهای هورامان، ده‌گاو زاوه‌ری/روستای دز‌آور، تصاویرومناظرطبیعی وتاریخی، نوشتارهای همایون محمدنژاد، هومایون موحەممەدنژاد، عه‌بدوڵڵا حه‌بیبی، مه‌هدی سه‌نه‌نده‌جی(هه‌وار)، ئیرەج مورادی،
برچسب ها:هه‌ورامان‌هانه‌به‌رچه‌م-کتابخانه‌هورامان،یانه‌وکتێبووهه‌ورامانی-هه‌ورامان-هۆرامان-اورامان-اورامانات-دزآور(زاوه‌ر)-لهون-تخت-ژاورود-پاوه-نوسودـ نودشه (نۆتشه)زرده-پریان-رێژاو(ریجاب)-شریف‌آباد-زاغه-کندوله-گەورەجوـ ته‌وێڵێ-بیاره-ساور-نودیجه-هه‌ڵه‌بجه-خۆرماڵ-مریوان-سروآباد-کرمانشاه-کردستان-دالانی زاوەرـ سنندج-چهارقلعه‌عبدالملکی(زاغمرز-زینوند-حسین‌آباد-امیرآباد)هورامی های شمال ایران)عکس-شبک-سنجارـ باجلان-کاکه‌یی-یارسان-ساور-نودیجه-زازا-زازاکی-قلعه قروه-چورژی-هومایون موحه‌ممه‌دنژادـ سه‌فه‌ره‌کێ گالیوێری ـ وه‌سیه‌ت په‌ی مه‌زهه‌ری ـ یانەوخەما،
نوشته شده در تاریخ سه شنبه 1 خرداد 1397 توسط همایون محمدنژاد
 پێشکەش پەی کاکەهومایون موحەممەدنژادی/شێعرێوە جە کاکەکه‌رەمەڵڵا ئه‌میری(ک الف یاس) کەنووڵەیی
میراسی زەرتوشت

زوانم هەورامی و  کەنووڵه جێمەن
میراسی  زەرتوشت  زوانی  ئێمەن

ئەمن کەنووڵەی و پێشەم باخداری
وەز و هەنگووری و  واژه  مەکاری

ئەمن  پەریانی قورس  و سەختەنان
چوون کۆ زەڕڕان  بوڵەند  بەختەنان

وە ناو  کەنووڵه... ئامام وەی دونیا
روتبەم بوڵەند بی و  ئی   جا  یاوا

زوان هورامی ،  رەواج  شاران بێ
زوانی جەمشید ،  شاه  شاهان بێ

حەرفمان چوون دۆڕ..گەوهەر سەرافان
مەعنی شکاوان ....وه کۆنهەش  یاوان

زوان هورامی حەیفەن بۆ خامۆش
واژەی شیرینش  کەرم  فەرامۆش

لەهجەی پەریانی چوون جام  بێ گەرد
ئاوی حەیاتەن پەی تەژنەی  پەڕ دەرد

شەریف ئاوا عێشقم‌ و یەزدان خودامەن
پیرافته و شازاده ئێبراهیم  پێشوامەن

تا چەرخی گەردوون هەر پێسه گیڵا
شێعری هەورامی ......واچۆکەرەملا

#کەرەمەڵڵا  ئەمیری(ک الف یاس)




طبقه بندی: فرهنگی و هنری، اجتماعی، ادبیات/شعر، تاریخ، اخبار، زوانی هه‌ورامی، جفرافیا، شهرها و روستاهای هورامان، ده‌گاو زاوه‌ری/روستای دز‌آور، تصاویرومناظرطبیعی وتاریخی، نوشتارهای همایون محمدنژاد، هومایون موحەممەدنژاد، کەرەمەڵڵا ئەمیری(ک الف یاس)،
برچسب ها:هه‌ورامان‌هانه‌به‌رچه‌م-کتابخانه‌هورامان،یانه‌وکتێبووهه‌ورامانی-هه‌ورامان-هۆرامان-اورامان-اورامانات-دزآور(زاوه‌ر)-لهون-تخت-ژاورود-پاوه-نوسودـ نودشه (نۆتشه)زرده-پریان-رێژاو(ریجاب)-شریف‌آباد-زاغه-کندوله-گەورەجوـ ته‌وێڵێ-بیاره-ساور-نودیجه-هه‌ڵه‌بجه-خۆرماڵ-مریوان-سروآباد-کرمانشاه-کردستان-دالانی زاوەرـ سنندج-چهارقلعه‌عبدالملکی(زاغمرز-زینوند-حسین‌آباد-امیرآباد)هورامی های شمال ایران)عکس-شبک-سنجارـ باجلان-کاکه‌یی-یارسان-ساور-نودیجه-زازا-زازاکی-قلعه قروه-چورژی-هومایون موحه‌ممه‌دنژادـ سه‌فه‌ره‌کێ گالیوێری ـ وه‌سیه‌ت په‌ی مه‌زهه‌ری ـ یانەوخەما،پێشکەش پەی کاکەهومایون موحەممەدنژادی/شێعرێوە جە کاکەکه‌رەمەڵڵا ئه‌میری(ک الف یاس) کەنووڵەیی،
نوشته شده در تاریخ سه شنبه 1 خرداد 1397 توسط همایون محمدنژاد
باتوجه به گزارش و اطلاع رسانی آقای بابایی به ''هه‌ورامان هانه‌به‌رچه‌م از دانش آموز فعال خانم رقیه بابایی فرزند آقای دوالفقار  بابایی فعال فرهنگی فضای مجازی ساکن شهر ساری مازندران تقدیر به عمل آمد. رقیه خانم درسال تحصیلی 96/97در مقاله نویسی مقام دوم ودر جشنواره خوارزمی مقام برتر شهرستانی را کسب کردند؛وبلاگ فرهنگی،تاریخی،ادبی ''هه‌ورامان هانه‌به‌رچه‌م باتبریک به ایشان و آرزوی کامیابی وموفقیت روزافزون برای ایشان و دیگرجوانان و فعالان پرتلاش و پدر ارجمندشان را،ازخداوندلایزال خواستاراست

نمونه ای ازفعالیتهای فرهنگی آقای ذوالفقار بابایی

ذوالفقار  بابایی

تقویم 1397 گروه شهدای دزآور
باتشکر از آقای #ذوالفقار  بابایی

تقدیر و وتشکر  گروه رهروان شهدای دزاور  به مناسبت گرامیداشت روز معلم
تعلیم و تعلم از شئون الهی است و خداوند، این موهبت را به پیامبران و اولیای پاک خویش ارزانی کرده است تا مسیر هدایت را به بشر بیاموزند و چنین شد که تعلیم و تعلم به صورت سنت حسنه آفرینش درآمد.
هفته بزرگداشت مقام معلم بهانه زیبایی برای قدردانی از زحمات رسولان علم و دانش و این انسان‌های شریف، بوده و قدرشناسی از مقام معلم یک سنت قرآنی و اسلامی و وظیفه همه آحاد جامعه و در راستای تعالی بخشیدن به تربیت فرزندان و ساختن فرد است.
معلم آموزنده راه و رسم خوب زیستن و تفکر و طراوت تربیت توحیدی است که با روشنای صبح صادق دانایی، تاریکی، ظلمت و جهل را از بین می برد. موسسه خیریه صلاح الدین ایوبی این روز را به تمام معلمین دلسوز وزحمتکش وخیر شهرستان پاوه تبریک می گوید.
 ذوالفقاربابایی  مدیر گروه رهروان شهدای دزاور ۱۰ اردیبهشت 1397

دوالفقار  بابایی

پیگیری مداوم آقای بابایی جهت مین روبی روستای اسپریز ( البته لازم به ذکر است که خوشبختانه تاکنون روستای اسپریز خسارت جانی نداشته است )کانال اسپریز نهایت تشکر را از این بزرگوار دارد  اجرکم عندلله



طبقه بندی: فرهنگی و هنری، اجتماعی، ادبیات/شعر، اخبار، ده‌گاو زاوه‌ری/روستای دز‌آور، تصاویرومناظرطبیعی وتاریخی،
برچسب ها:هه‌ورامان‌هانه‌به‌رچه‌م-کتابخانه‌هورامان،یانه‌وکتێبووهه‌ورامانی-هه‌ورامان-هۆرامان-اورامان-اورامانات-دزآور(زاوه‌ر)-لهون-تخت-ژاورود-پاوه-نوسودـ نودشه (نۆتشه)زرده-پریان-رێژاو(ریجاب)-شریف‌آباد-زاغه-کندوله-گەورەجوـ ته‌وێڵێ-بیاره-ساور-نودیجه-هه‌ڵه‌بجه-خۆرماڵ-مریوان-سروآباد-کرمانشاه-کردستان-دالانی زاوەرـ سنندج-چهارقلعه‌عبدالملکی(زاغمرز-زینوند-حسین‌آباد-امیرآباد)هورامی های شمال ایران)عکس-شبک-سنجارـ باجلان-کاکه‌یی-یارسان-ساور-نودیجه-زازا-زازاکی-قلعه قروه-چورژی-هومایون موحه‌ممه‌دنژادـ سه‌فه‌ره‌کێ گالیوێری ـ وه‌سیه‌ت په‌ی مه‌زهه‌ری ـ یانەوخەما،تقدیر از دانش آموز فعال رقیه بابایی فرزند آقای دوالفقار بابایی فعال فضای مجازی ساکن شهر ساری مازندران،
نوشته شده در تاریخ سه شنبه 1 خرداد 1397 توسط همایون محمدنژاد
تاریخ سلاطین هورامان با تکیه بر کتاب تاریخ سلاطین هورامان مظفرخان بهمن سلطانی و منابع تاریخ اردلان(1)/گردآورندە آقای ابراهیم شمس 
بە گزارش ''هه‌ورامان هانه‌به‌رچه‌م' تاریخ هورامان تاریخی پر فراز و نشیب بودە و می طلبد کە مورخان در این بارە اهتمام بسیار ورزند،تاریخ سلاطین هورامان با تکیه بر کتاب تاریخ سلاطین هورامان مظفرخان بهمن سلطانی و منابع تاریخ اردلان کە دوست گرانمایەامان آقای ابراهیم شمس آن را گردآوری کردەاند.
هۆرامان هانه‌به‌رچه‌م
1- مقدمه
در تاریخ سلاطین قاضی عبدالله شیدا، اولین حاکم هورامان بهمن قید گردیده که شروع حکومت وی را سال 392 ضبط نموده است. اگر آخرین سلطان هورامان را جعفر سلطان بدانیم، سال 1310 شمسی برابر 1350 هجری قمری یعنی ورود قوای رضا شاه به هورامان و اشغال آن توسط نیروهای سرهنگ رزم آرا، و خروج جعفر سلطان از هورامان، پایان دوره سلاطین هورامان است. اما پس از جعفر سلطان، 3 نفر دیگر از خاندانش لقب سلطانی داشته اند(محمد امین سلطان، کریم سلطان و عزت بیگ) و تا پایان نظام ارباب و رعیتی سال1342 شمسی (1383 ه.ق) بر مسند قدرت هورامان تکیه داده اند. بنابر این با این احتساب، سلاطین هورامان یک دوره ی حکومت هزار ساله داشته اند. این سلاطین از اولین تا آخرین سلطان جملگی از یک سلاله هستند. اهمیت این ماندگاری از آنجاست که شاید تنها حکومت محلی ایرانی پس از اسلام است که هزار سال دوام آورده است. 
سلطان نشین هورامان در عصر صفویه و زندیه و افشاریه برای ایران بسیار حائز اهمیت بوده زیرا مرزبانان خوبی برای ایران بوده و این کشور را در برابر تجاوزات عثمانی در این نقطه از مرز به خوبی حفظ کرده اند. همین امر سبب گردیده تا سلاطین هورامان مستقیما از جانب حکومت مرکزی صاحب رقم حکومتی شوند و امارت نشین اردلان نفوذ چندانی بر آنها نداشته باشد. شاید یکی از دلایل آن نیز علم کردن سلطان نشین هورامان در مقابل امارت اردلان برای توازن سیاسی در منطقه بوده باشد. اما متاسفانه شاهان بی کفایت قاجار به این موضوع توجه نکرده اند....
سلاطین هورامان در ابتدا لقب امیر داشتند. هنگامیکه به دفاتر دیوانی صفویه راه یافتند، لقب بیگ گرفتند. و اما اولین حاکم هورامان که به لقب سلطانی نائل گشت، عباسقلی سان بود که در جنگ ایران و عثمانی در رکاب شاه عباس صفوی رشادتهای فراوانی از خود بروز داد و شاه به او لقب سلطانی عنایت کرد. البته این لقب سلطانی به امرای طوایف مرزی (مختص هورامان و بانه) به دلیل این بود که در دوره سلطان مراد عثمانی امرای جاف و بابان لقب پاشایی گرفتند تا بدین وسیله جایگاه شاه صفوی را کوچک بشمارند. و شاه عباس نیز به امرای خاندانهای کوچک مرزی لقب سلطان داد و اولین سلطان هورامان که به این لقب مسمی گشت، عباسقلی سلطان بود و پس از آن کلیه سلاطین هورامان که بعدها به سه قسمت تقسیم شدند، لقب سلطانی گرفتند. که در لفظ محلی به آنها سان می گفتند.
2- امرای هورامان تا زمان سلسله ی صفویه
صاحب کتاب سلاطین می نویسد بنیان گذار سلسله سلاطین هورامان بهمن نام فرزند بلهو از طایفه بوانم بوده که در جوانی پدر خود را از دست می دهد و مادرش او را به چوپانی چند خانوار از فامیل می گمارد. بهمن روزی گله خود را به کوه می برد و در راه کبکی شکار میکند آن را پخته نزد شیخ جلال الدین که در غاری به عبادت مشغول بوده می برد و شیخ از این جوان خوشش آمده به او می گوید امشب قرار است اهالی دیوزناو بر سر هورامان شبیخون بیاورند بگو مردم به کوه بروند. بهمن این خبر را به گوش اهالی می رساند برخی اطاعت می کنند و برخی آن را بی اهمیت میدانند و در ده می مانند .شب هنگام دیوزناویها شبیخون می زنند و تعدادی را می کشند و خانه های مردم را آتش می زنند. آنهایی که توصیه شیخ را پذیرفته و جان سالم به در برده بودند، به پیشنهاد شیخ بهمن را به امیری خود می پذیرند و به بدینسان حکومت سلاطین هورامان در سال 392 ه.ق آغاز می شود. بهمن پس از مدت 55 سال حکمرانی در سال 447 ه.ق به دیار باقی شتافته فرزندش باریه بیگ به جایش منصوب می گردد. (تاریخ سلاطین ص 384)
قاضی عبدالله از دوران حکومت باریه بیگ حکایت جالبی را تعریف می کند: باریه بیگ توانست کلیه روستاهای هورامان (هورامان تخت) را به استثنای روستای سلین که دارای قلعه مستحکمی بوده به تصرف در بیاورد. عباس آباد هم روستایی پرجمعیت بوده که جملگی بر مذهب کاکه یی (یارسانی) بوده اند. در یک روز جمعه که ساکنین سلین  از قلعه برای فریضه نماز بیرون آمده اند، مورد هجوم کاکه ایها قرار می گیرند و بسیاری کشته می شوند و روستا غارت می گردد. پس از چندی اهالی نوین که این روستا به وسیله باریه بیگ ساخته شده است، به دستور وی در شب جم جم (عید کاکه ایها) به عباس آباد حمله ور می شوند و اکثر مردم  را قثل عام می کنند. . (تاریخ سلاطین ص 385)
این نکته از آنجا حائز اهمیت است که هنوز در قرن پنجم هجری بسیار از مردم هورامان بر آیین یاری بوده اند.
پس از فوت باریه بیگ فرزندش امیر جلال الدین به جای او نشست. این امیرجلال الدین حاکمی مقتدر بوده و سپاهی مجهز فراهم آورده و تعدادی دیگر از قراء هورامان را به تصرف نمود و بر اقتدار خود افزود. گویند شخصی بخشنده و دادگر و علاقمند به مسائل دینی و ادبی بود و دائم خانه اش مملو از شعرا و ادبا و علما و فضلا بود. مدرسه ای نیز ساخته و مردم را ترغیب به کسب دانش نموده است. امیرجلال الدین پس از 95 سال فرمانروایی در سال 597 درگذشت و فرزندش امیرسعید معروف به جیاشا به جایش نشست. 
امیر سعید جیاشا نیز حاکمی مقتدر بوده و نزدیک به 89 سال حکومت کرده و در سال 874 به جوار حق پیوسته است. در اینجا تاریخ همخوانی ندارد گویا امیر سعید دو نفر بوده اند و این جیاشا امیر سعید دوم از نوادگان امیر سعید اول بوده است. بنابر این در مابین حکومت امیرجلال الدین و امیر جیاشا احتمالا دو یا سه نفر ویا بیشتر به حکومت رسیده اند که اسامی آنان در تاریخ سلاطین قاضی عبدالله شیدا درج نگردیده است. مضافا اینکه از اولین حاکم هورامان تا بهرام میرزا بیگ حکومت هر یک از آنان بیشتر از 90 سال نوشته شده است که این نمی تواند واقعیت داشته باشد. 
 بنا به نوشته قاضی شیدا، 99 پیر هورامان و پیرشالیار و سیدعبیدالله کوسه هجیج و بابا حیرانی و پیرمحمد بابامردوخه در زمان وی می زیسته اند. در اینجا نیز تشتت در نوشتار دیده می شود. این اشخاص هر چند که تاریخ هیچکدام برای ما تاکنون مشخص نشده و زندگی آنان در هاله ای از ابهام قرار دارد، اما تفاوت تاریخی فراوانی در بین آنها وجود دارد. (تاریخ سلاطین ص386)
حکومت امیر سعید دوم ملقب به امیرجیاشا از 785 تا 874 به مدت 89 سال تداوم داشته است. در زمان امیرجیاشا یکی از حکام اردلان بکی مامون بگ اول (862- 900) بوده که بر این سرزمینها فرمانروایی می کرده است: زلم و گلعنبر(خرمال)، هاوار ، سیمان ، داوران، نفسود، هشلی، پالنگان، حسن آباد، اسفندآباد، مهرابان(مریوان)، سقز، تنوره، اورامان، کلاش(جوانرود)، اربیل، رواندوز، حریر و عمادیه (خاندان کرد اردلان، شیرین اردلان ص 42 )
بکی مامون اردلان حاکم مقتدر کردستان در زمان امارت امیر جیاشاه به هورامان حمله آورد و به مدت 3 سال قلعه هورامان را در محاصره داشت. امیر جیاشا مقاومت جانانه ای کرد تا اینکه بسیاری از سربازان اردلان بر اثر بیماری وبا مردند و تعدادی نیز در جنگ کشته شدند. آخر الامر مجبور به عقب نشینی شدند. مشهور است در تاریخ کسی نتوانسته هورامان را فتح نماید الا خان احمد خان اردلان که در آینده به تفصیل در مورد ایشان خواهم نوشت. این شعر در تاریخ سلاطین آمده است:
نه‌ به‌کی مه‌ئموون نه‌ ته‌یمووری له‌نگ //هیچکه‌س هه‌ورامان نه‌گێرته‌ن به‌ جه‌نگ
غه‌یر جه‌ خان ئه‌حمه‌د به‌گله‌ری خانان  //ئه‌ویچ به‌ حیله‌ گرتش هه‌ورامان
 پس از امیر جیاشا فرزندش سلیمان بیگ به جای پدر نشست. وی فردی درویش مسلک بود و مدت 91 سال با عدالت در هورامان حکومت کرد.
از این پس به تاریخ اصلی سلسله سلاطین می رسیم که با ظهور پادشاهان صفوی آغاز می شود و دقت بیشتری در تاریخ نگاری شده است.
۳ـ اردلانها و هورامان
زمامداری اردلانها در اوایل، محصور بر جغرافیای گوران و قلاع مهم زلم و مریوان حسن آباد و پالنگان در دست آنها بوده است. تاریخ اردلان از آنجا حائز اهمیت است که از زمان استقرار آنها در نواحی زلم و شارزور و همچنین پالنگان و بعدها مریوان و حسن آباد و نهایتا سنندج، مدام با سلاطین هورامان در کشمکش قدرت بوده اند.مخصوصاً از زمان روی کار آمدن حکومت صفویه و تقسیم قدرت و ایجاد سلطان نشین هورامان بصورت رسمی و صدور رقم حکومتی هورامان بوسیله شاه صفوی، اردلانها ناچار شده اند از جغرافیای هورامان بیرون بروند و قلاع مزبور را ترک کنند و دیگر هیچگاه نتوانند بر خاک هورامان مستولی شوند مگر برای یک مدت کوتاه در زمان زمامداری خان احمدخان. اما دیری نمی پاید اردلانها از خاک هورامان بیرون رانده می شوند و سلاطین هورامان قدرت مضاعف می گیرند.
ما اگر بخواهیم در مورد تاریخ سلاطین هورامان بنویسیم، نمی توانیم از ذکر تاریخ اردلان چشم پوشی کنیم چون تاریخ این دو همواره به هم پیوسته بوده است.
در تاریخ شرفنامه نوشته امیرشرف خان بدلیسی چنین آورده است: بنیانگذار سلسله حکام اردلان شخصی به نام خسرو مشهور به بابا اردلان از شاهزادگان مروانی در سال 564 (قرن ششم هجری) از دیاربکر مهاجرت کرده به مناطق گورانی نشین شارزور و پالنگان می آید و در آنجا استقرار می یابد.(شرفنامه 118). گفته می شود خاندان اردلان برای فرار از دست مغولها به کوهستان پناه آورده اند. به این خاطر است که اردلان یا هاردلان به معنای کوهستان آمده است. مناطق شهرزور و کرمانشاه و دینور و قسمتی از همدان در گستره جغرافیای گوران بوده و مردمی یکجا نشین بوده اند. (خاندان کرد اردلان شیرن اردلان ص29). 
در جریان سلطنت طولانی بابا اردلان که 42 سال طول کشید، وی اقتدار سیاسی و معنوی خود را بر شهرزور مستولی نمود. ابتدا اتحاد نیرومند کلهرها را تابع خود کرد و سپس دژ مستحکم پالنگان را به تصرف خود در آورد و به طرز چشمگیری استحکام آن را تقویت کرد. سپس پایتخت خود یعنی دژ تسخیر ناپذیر زلم را در ارتفاعات دامنه غربی کوههای اورامان، در نزدیکی آبشار زیبای زلم و نیم راه که در دشت واقع شده بودند، بنا کرد. (خاندان کرد اردلان شیرین اردلان ص37).
بابا اردلان در سال 606 ه.ق دار فانی را وداع گفت . نخستین جانشینان وی تا آغاز قرن پانزدهم میلادی نقش مضاعف فرمانروا و رهبر معنوی گورانیان را ایفا نمودند . آنان نوعا اسامی یارسانی داشتند و دو نفر آنان نیز چون تجسم های ثانی تلقی می شدند. از قرن پانزدهم به بعد  اگر چه آنان نقش رهبریت معنوی را رها کردند اما اعتقاد یارسانی خود را حفظ نمودند . 
جانشین بابا اردلان: کلول(606-629)نامش اختصار نام کاک بهلول بود. پس از او خضر اول (629- 663)، الیاس(663-710)، خضر دوم(710-740)،حسن(740-784)، بابلول(784-828)، منذر(828-862)و مامون بیگ اول (862- 900) در ولایت اردلان (جغرافیای پهناور گوران) حکومت کردند . در زمان سلطنت مامون بگ اول (862- 900)سرزمین خاندان اردلان در آن زمان تا  مناطق زلم و گلعنبر(خرمال)، هاوار ، سیمان ، داوران، نفسود، هشلی، پالنگان، حسن آباد، اسفندآباد، مهرابان(مریوان)، سقز، تنوره، اورامان، کلاش(جوانرود)، اربیل، رواندوز، حریر و عمادیه را در بر می گرفت. (خاندان اردلان، شیرین اردلان ص 42 ) 
در زمان مامون بیگ اردلان – همزمان با حکمرانی امیر سعید جیاشا در اورامان ‌( 785 –874 )  که متصرفاتش را بین فرزندان خود تقسیم می کرد بخشهای زلم ، نوسود ، شمیران ،هاوار و گل عنبر اورامان نصیب بیگه بیگ می شود . 
در زمان حکمرانی سلیمان بیگ هورامان و  بگه بگ اردلان، شاه اسماعیل صفوی در تبریز به تخت سلطنت ایران تکیه زد. و این مقارن بود با اوایل قرن دهم هجری و آغاز حکومت سلسله صفوی و شروع فصل نوینی در مناسبات و مناقشات مرزی با امپراتوری عثمانی که در این بین نقش سلطان نشین هورامان و امارت نشین اردلان در این مناسبات و مناقشات حائز اهمیت است زیرا همسو شدن هر یک از اینان به یکی از حکومتهای ایران و عثمانی کفه ترازو را به نفع یا ضرر آنها تغییر می داد.

ادامه مطلب

طبقه بندی: فرهنگی و هنری، اجتماعی، ادبیات/شعر، تاریخ، اخبار، زوانی هه‌ورامی، جفرافیا، شهرها و روستاهای هورامان، تصاویرومناظرطبیعی وتاریخی، ئێبراهیم شه‌مس،
برچسب ها:هه‌ورامان‌هانه‌به‌رچه‌م-کتابخانه‌هورامان،یانه‌وکتێبووهه‌ورامانی-هه‌ورامان-هۆرامان-اورامان-اورامانات-دزآور(زاوه‌ر)-لهون-تخت-ژاورود-پاوه-نوسودـ نودشه (نۆتشه)زرده-پریان-رێژاو(ریجاب)-شریف‌آباد-زاغه-کندوله-گەورەجوـ ته‌وێڵێ-بیاره-ساور-نودیجه-هه‌ڵه‌بجه-خۆرماڵ-مریوان-سروآباد-کرمانشاه-کردستان-دالانی زاوەرـ سنندج-چهارقلعه‌عبدالملکی(زاغمرز-زینوند-حسین‌آباد-امیرآباد)هورامی های شمال ایران)عکس-شبک-سنجارـ باجلان-کاکه‌یی-یارسان-ساور-نودیجه-زازا-زازاکی-قلعه قروه-چورژی-هومایون موحه‌ممه‌دنژادـ سه‌فه‌ره‌کێ گالیوێری ـ وه‌سیه‌ت په‌ی مه‌زهه‌ری ـ یانەوخەما،تاریخ سلاطین هورامان با تکیه بر کتاب تاریخ سلاطین هورامان مظفرخان بهمن سلطانی و منابع تاریخ اردلان(1)/گردآورندە آقای ابراهیم شمس،
نوشته شده در تاریخ دوشنبه 31 اردیبهشت 1397 توسط همایون محمدنژاد
.: Weblog Themes By Abdollah Habibi :.

تعداد کل صفحات : 294 :: ... 2 3 4 5 6 7 8 ...