هه‌ورامان هانه‌به‌رچه‌م

قرآن کریم فتح‌اللە ابن ملاعبدالکریم هورامی
 با قدمت کتابت 241سال کتابت 1196قمری(1775میلادی)

**************************************


بە گزارش 'هه‌ورامان هانه‌به‌رچه‌م این نسخە دستنویس از قرآن کریم، قدمت کتابت 241 سال ودر 1196 قمری(1775 میلادی)بوده وکاتب آن استادفتح اللە ابن ملاعبدالکریم هورامی می باشد؛درضمن این نسخه قدیمی در کتابخانە شخصی آقای عبداللە تخت فیروزە،اهل روستای باقلاوا(مریوان) موجود می باشد.  نویسنده خبر: همایون  محمدنژاد
هه‌ورامان هانه‌به‌رچه‌م





قورئانی دەستنووسی ئاوایی باقلاوا، مەریوان
هاوینی ڕابردوو سەردانی ماڵی خاڵۆ عەبدۆڵڵام کرد لە باقلاوا (ناوچەی کەڵاتەرزان لە نێوان سنە و مەریوان). پێشتر لە زاری دایکم و هەروەها نەنکم و کەسانێ تر لە بنەماڵەی ماڵی باوکی دایکم بیستبوو کە کاکە عەلی باپیری دایکم قورئانێکی دەستنووسی هەبووە و ئێستا لە ماڵی خاڵۆ گەورەکەمە، خاڵۆ عەبە لە باقلاوا.
ئەو جۆرەی وەک چارەنووسی زۆربەی دەستنووسە کۆنەکانی کوردستان کە هەرکام بە دەردێکەوە گیرۆدەیە و ئەم جۆرە ماڵانە بە چاوی ئەنتیکە و مۆزەخانەییەوە زۆرتر سەیری دەکەن تا وەکوو دیدی خستنە بەردەست و نیشاندان و ناوەرۆک کردنەوە و خستنە سەر باری پێناسەی نەتەوایەتی و ناسنامەی زانایەتی و خوێندەواری ڕابردوانی ئێمە، ئەم قورئانەش بە قسەی خاڵۆم وەسیەت کرابوو کەمتر بکەوێتە بەردەستی خەڵک و بخوێنرێتەوە و یا هەر سەیر نەکرێت. بە چاوێکی زۆر پیرۆزانە هەمیشە سەیری کراوە.
پێشتر تەلەفۆنم بۆ خاڵوانم کرد و ڕەزایەتیان دا و ئەمنیش لەگەڵ خاڵۆ عەباس و کاکە ئێسماعیلم لە مەریوان ڕێ کەوتین و چووینە ماڵیان. هەرچەند خاڵۆ عەباس پێش ڕۆیشتن پەشیمان بووەوە و دەیگوت: من پێموابێ نەڕؤین و ڕەنگە کاکم نەهێڵی بیبینین و لەم قسانە، یا کورە ئێمە دەڕۆین و دەیبینین و خەڵک دەزانێت و دەوڵەت دەستی بە سەردا دەگرێت.
ئەمن نموونەی چەند قورئان و دەستنووسم هێنایەوە کە ئێستا هەن و دەوڵەت پشتیوانی کردوون و لەم قسانە (وەکوو قورئانە دەستنووسەکەی گڵەزەرد لە سلێمانی، لە بیارە، لە مەولاناوای سەقز، لە حەوتاش و شوێ و نجنێ بانە، و هتد). هێشتا وتم ئێمە کارێ دەکەین کە ژمارەی تۆمارکراوی فەرمانگەی میراث فەرهەنگی لە سنەی بۆ وەردەگرین و تۆماری دەکەین.
چووینە ماڵی خاڵۆ عەبە. پاش نانی نیوەڕؤ و میوانداریەکەیان، قسەکەم درکاند و شوکر زۆر بە ڕووکراوەییەوە هێنای و زیارەتمان کرد و پەڕەمان دایەوە و ڕێگەی دام کە وێنەی بگرم و تەنانەت قسەی ئەوەم کرد کە ئەگەر بهێڵن دەچینە میراس فەرهەنگی سنە و کاری ناساندنی بۆ دەکەین. هەر چەند چوومە میراس فەرهەنگیش بەڵام هێشتا هێندێ ڕەزایەتی دیکەی ماوە لە لایەن ماڵی خاڵۆمەوە، هیوادارم بتوانین کە تۆماری بکەین و لە ماڵی خالۆم یا لە مزگەوتی باقلاوا داینین و نیشانی خەڵکی بدەین و خەڵک بێنە زیارەتی و سەیری ئەم دەستنووسە کۆنە بکەن.
ناونیشانی ئەم قورئانە:
** ئەم قورئانە لە باوکی باپیرمەوە گەیشتووە بە باوام. کاکە عەلی باوکی شێخ یۆسف باوام بووە. باوام ساڵی ١٣٦٧ واتا ٢٨ ساڵ پێش لە تەمەنی ٨٠ ساڵی بە ڕەحمەت چووە واتا لەدایکبوونی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٢٨٣. کاک عەلی و باوام هەر دوو دەوری مەلایەتی و خوێندەواریان گێڕاوە لە دێی باقلاوا و گوندەکانی دەوروبەری لە ناوچەی کەڵاتەرزانی سنە.
کاکە عەلی زۆر تامازرۆ بووە کە ماشێن ببینێ. چونکە دەڵێن ئەو شێعرەی ئیڵ بەگی جاف کە پێش بینی داهاتووی کردووە و دەڵێ: هەروا بووە و هەروا دەبێ/ ئەسپی ڕووی عەرز لە هەوا دەبێ/ هەروا بووە و هەروا دەبێ ...، تا پێش مردنی زۆر جار چووەتە سەر ڕێگای شەوکەت بەو لە نێوان ڕێگەی سنە مەریوان کە ماشین ببینێ، بەڵام چونکە ماشێن نەبووە یا هەر لە سنە بووە و هێشتا بەرەو مەریوان نەهاتووە، بە ئاواتی نەگەیشتووە.
** ماڵی باوام کەشكۆڵی ئەحمەد بەگی کۆماسی، مامۆستا قانع، ئێل بەگی جاف، خەسرەو و شیرین و چەندین شتی دیکەیان هەبووە. دەگێڕنەوە کە نەنکم ئەمانەی لە ترسی ئەمنیەی شا خستووەتە چاڵ یا لە چۆمی فڕە داوە. من خۆم شێعری گڵکۆی تازەی لەیلی خاڵۆی کۆماسیم لە ماڵیانا دیتووە و بە منداڵی خوێندوومەتەوە. چونکە باوام خۆی شێعری بووە بەڵام ئەویش فەوتاون. خەسرەو و شیرینەکە وادیارە خاڵۆ کامیلم داویەتی بە کابرای لە ئاوایی وشکێن. وە دوای کەوتووم بەشكووم بیدۆزمەوە.
** کاکە عەلی ٤ ژنی هەبووە، یەکێ لە ژنەکانی ناوی زیبا بووە و خەڵکی ئاوایی لەنگەرێز لای سەوڵاوا بووە. گوایە هاوسەری پێشووی زیبا کوڕ و برای نەبووه و ئەم قورئانە لەوەوە گەیشتووه بەو ژنە و ئەو ژنەیش کە شووی کردووە بە کاکە عەلی سپاردوویە بە وی.
** لە هێرشێ ڕووسەکان بۆ سەر کوردستان و هاتنی لەشکری ڕووس بۆ لای مەریوان و گوزەر کردنیان لە چەم شوێشەوە بۆ دیوی تاڵۆران و لۆشتەی باقلاوا و دواتر بۆ ناوتاق گاڕانی مەریوان، خەڵکی باقلاوا دێ چۆڵ دەکەن و ڕوو دەکەنە داوێنی چیای کوڕەمیانە لە دۆڵی ئارسەنگ و ئەم قورئانە وەک سپەر و قەڵغان لەگەڵ خۆیان دەبەن و باوڕیان وابووە دەیانپارێزێ. لە شەڕێ ئێران و عێراقیش کە جارێک کێوێکی لای دێیەکەی ئێمە بوردمان دەکرێ دیسان خەڵک پەنا دەبەنە بەر ئەم قورئانە و لە ماڵی باوام کۆ دەبنەوە و باوام قورئانەکە دێنێ و خەڵک ماچی دەکەن و دەپاڕنەوە کە بوردمان ماڵکاولیان نەکا.
** چەند جار عەتیقەسێن و دەڵاڵانی قاڵی و ئەنتیکە و زێڕ تەماحیان وەبەر باوام و خاڵۆ عەبەم خستووە بەڵام قەد بیری فرۆشتن نەهاتووەتە لایان.
** باوام لەگەڵ خوێندەوارێکی دیکەی دێ خۆمان بە ناوی شێخ محمد ئاغە (محمد معروفی) هەوڵیان داوە ئەم قورئانە بخوێننەوە و ژمارەی لاپەڕەیان لێداوە و لە چەند جێ کە هەڵەی نووسین و داکەوتنی کەلیمەی تیایە لە ناو ئایەتەکان دیاریان کردووە، ئەڵبەت زۆر شارەزایانە نییە و دیسان ئەم کارەی ئەوانیش هەڵەی تیایە (شێخ محمد هێشتا ماوە و زۆر پیر بووە و لە مەریوانە، بڕێار بوو بەم نزیکانە بچمە خزمەتی بۆ ئەم کارەیان بەڵام هێشتا دەرفەت نەڕەخساوە).
** ئەندازەی قورئانەکە: ٢٦*١٧ cm، هەر لاپەڕە ١٥ خەتە، هەر خەت میانگین ٩ وشەیە، ٥٨٢ لاپەڕەیە (٥٩١ پەڕە)، ٢ پەڕەی سپییە و هیچ نەنووسراوە و کێشی ١٨٠٠ گرامە (پەڕەکانی ئەستوورە بەڵام لە ڕادەی مامناوەندی و ڕەنگەکەی زەردی کاڵە وەک ڕەنگی نۆک).
** بەرگی ئەم قورئانە سەختی کارتۆنیە و سەر کارتۆنەکە چەرمە (جزوبەندەکەی لێ بووەتەوە و پێویستی بە چاکردنەوە و شۆردنەوە و تیمارکردن و ساقکردنەوە هەیە).
** وادیارە شێ و تەڕایی کێشاوە و کاتی خۆی بەهۆی ئەم تەڕبوونەوە قاقەزەکەی چڵکن بووە و لیێ هەڵوەریوە. بەشێ نووسینەکەی هەڵنەوەریوە.
** لە سوورەی دەهر تا سوورەی بەقەرە میانگین هەر ٤ پەڕە لای گۆشەی چەپ لە سەرەوە بەڕیزەوە نووسراوە نیوەڕۆ (ظهر)، عەسر، ئێوارە (مغرب) و شێوان (عشا). وادیارە لە نێوان نوێژەکان و هەروا زۆرتر ڕووناکایی نووسراوەتەوە.
** چەند پەراوێزی فارسی و عەرەبی لە سەرە ئەویش زۆرتر باسی وەقف و ڕوونکردنەوەیە لە سەر واتای ئایەتەکان.
** لە لاپەڕەی کۆتایی و ئەنجامەکەی بە فارسی ئاماژە کراوە بە نووسینەوە و کاتب و دیاری کردن و ساڵی نووسینەوە (فتح اللە کوڕی مەلا عبدالکریم هەورامی نووسیویەتیەوە و بەرامبەر بە ٤ تمەنی ئێرانی داویەتی بە یەکێ بە ناوی عبداللە، ساڵی نووسینەوە ١١٩٦ کۆچی مانگی واتا ١٧٧٥ زایینی (٢٤١ ساڵ پێش)
** جۆری خەتی نووسەینەکەیش جۆری نەسخە
بەگشتی پاش ئەوەی کە ئەم سەردانە کرا بۆ لای ئەم قورئانە وادیارە لە شێوە و شوێنی هەڵگرتن و هەستیاربوون پێی، ماڵی خاڵۆم گرینگایەتیان بردووەتە سەرێ.
تێبینی:
ئەم دەستنووسە یەکەم جار لە لایەن منەوە وێنە و زانیاری بڵاو بووەتەوە. جاری یەکەم لە کاناڵی تلگرامی (https://telegram.me/dastkhatkurdistan) و ئەم جارەش لەم فەیسبووکە. کەسانی تر هەواڵەکەیان بڵاو کردووەتەوە کە هەر لە کاناڵی تلگرامەکە وەریانگرتووە.
هەر ئەم هاوینە چوومە ماڵ مەلا سەلام امام جمعەی شاری سەردەشت، ئەوانیش هاوشێوەی ئەم قورئانە دەستنووسێ قورئانیان هەیە کە زۆر زۆر هاوشێوەیە لە قەبارە و خەت و ڕەنگ و نووسین، بەڵام ئەم قورئانە ئەنجامەی نییە.
ئیرەج مورادی
٢١/٩/٩٥




طبقه بندی: فرهنگی و هنری، اجتماعی، تاریخ، اخبار، تبریکات، تصاویرومناظرطبیعی وتاریخی، دینی ومذهبی،
برچسب ها:هورامان هه‌ورامان‌هانه‌به‌رچه‌م-کتابخانه‌ هورامان؛یانه‌وکتێبووهه‌ورامانی-هه‌ورامان-هۆرامان-اورامان-اورامانات-دزآور(زاوه‌ر)-لهون-نوسود-هورامان تخت ژاورود-پاوه-نودشه(نۆتشه)زرده-پریان-رێژاو(ریجاب)-کندوله-ته‌وێڵه(طویله)-بیاره-ساور-نودیجه-حلبچه(هه‌له‌بجه)-خۆرماڵ مریوان-سروآباد-کرمانشاه-کردستان-دالانی-ایلام-کامیاران-روانسر-جوانرود-چهارقلعه‌عبدالملکی(زاغمرز-زینوند-حسین‌آباد-امیرآباد هورامی های شمال ایران)-عکس-شبک(شه‌به‌ک)-سنجار- کاکه‌یی-یارسان-ساور-نودیجه-زازا-زازاکی)-قلعه قروه-چورژی-هانه‌به‌رچه‌م-هۆمایون محه‌مه‌دنژاد،وه‌سیه‌ت په‌ی مه‌زهه‌ری،سه‌فه‌ره‌کێ گالیوێری،قرآن کریم فتح‌اللە ابن ملاعبدالکریم هورامی با قدمت کتابت 241سال کتابت 1196قمری(1775میلادی)،
دنبالک ها: کتابخانه‌هورامان؛یانه‌وکتێبووهه‌ورامانی، پایگاه خبری نوریاو،
نوشته شده در تاریخ جمعه 19 آذر 1395 توسط همایون محمدنژاد
.: Weblog Themes By Abdollah Habibi :.