هه‌ورامی‌ زمانێكی‌ سه‌ربه‌خۆیه, دیالێكتێكی‌ زمانی‌ كوردی‌ نییه‌ ‌و
له‌ڕووی‌ مێژوییه‌وه‌ پاشماوه‌ی‌ زمانێكی‌ دێرینه‌
 جیاوازیی‌ نێوان كوردی‌‌و هه‌ورامی‌ زۆر گه‌وره‌تره‌ له‌ جیاوازیی‌ نێوان هه‌ردوو زمانی‌ سویدی‌‌و نه‌رویژی‌ یان مه‌كه‌دۆنی‌‌و یۆنانی
له‌ڕه‌سه‌نایه‌تیدا كرمانجیی‌ خواروو ناتوانێ‌ شان له‌ شانی‌ هه‌ورامی‌ بد
به‌قه‌د ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ئێزدییه‌كان مافی‌ ئاینییان هه‌یه‌، ئه‌وانیش مافی‌ زمانه‌وانییان هه‌یه‌
 بانگه‌وازی‌ هه‌ندێ‌ گروپ بۆ خوێندن به‌ زمانی‌ هه‌ورامی‌ بانگه‌وازێكی‌ بێ‌ بنه‌ما نییه‌و هه‌م ده‌بێ‌ به‌هه‌ند وه‌ربگیرێ‌ هه‌م به‌ئاسایی‌. به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی‌ بانگه‌وازی‌ له‌م چه‌شنه‌ له‌ ژیانی‌ كولتووریماندا شتێكی‌ تازه‌ نییه‌. ساڵی‌ 1986 كاتێك به‌رنامه‌یه‌كی‌ 15 خوله‌كیمان به‌زاری‌ خانه‌قینی‌ له‌ ڕادیۆی‌ ده‌نگی‌ گه‌لی‌ كوردستان دابه‌زاند، ڕووبه‌ڕووی‌ ناڕه‌زاییه‌كی‌ زۆر بووینه‌وه‌و به‌ بووژاندنه‌وه‌ی‌ ده‌مارگیریی‌ زمانه‌وانی‌ له‌ناو كورددا گوناهبار كراین.
 ناڕه‌زایی‌ به‌رامبه‌ر به‌م مه‌سه‌له‌یه‌ خۆی‌ له‌خۆیدا نكۆڵی‌ كردنه‌ له‌ فره‌یی‌ كولتووری‌ كورد، ئه‌م فره‌كولتوورییه‌ له‌ ڕه‌وتی‌ پرۆسه‌یه‌كی‌ مێژوییدا هاتۆته‌ كایه‌وه‌و ئه‌گه‌ر گۆڕانی‌ به‌سه‌ردا بێ‌ یان له‌ناوبچێ‌، پێویستی‌ به‌ پرۆسه‌یه‌كی‌ مێژویی‌ دیكه‌یه‌.
 له‌ڕاستیدا داوای‌ خوێندن به‌هه‌ر دیالێكتێك له‌ هه‌رێم داوایه‌كه‌ له‌ سنووری‌ یاسا ناترازێ‌، چونكه‌ به‌پێی‌ ده‌ستووری‌ عیراق‌و یاساكانی‌ هه‌رێم، زمانی‌ كوردی‌ زمانێكی‌ فه‌رمییه‌و له‌م چوارچێوه‌یه‌دا یاسا فه‌رمیبوونی‌ زمانی‌ به‌ هه‌موو دیالێكته‌كانه‌وه‌ ناساندووه‌و له‌م ڕووه‌وه‌ ناوی‌ هیچ دیالێكتێكی‌ نه‌هێناوه‌.
 له‌سه‌ده‌ی‌ شانزه‌هه‌مدا، شه‌ره‌فخانی‌ به‌تلیسی‌ زمانی‌ كوردیی‌ به‌سه‌ر چوار دیالێكتدا دابه‌ش كرد، یه‌كێكیان گۆرانه‌ كه‌ زمانی‌ هه‌ورامی‌ ده‌گرێته‌وه‌، له‌وساوه‌ دابه‌شكردنی‌ زمانی‌ كوردی‌ به‌سه‌ر چوار دیالێكتدا وه‌ك نه‌ریت وایه‌و زۆربه‌ی‌ لێكۆڵیاره‌كانمان له‌وانه‌ كه‌مال فوئاد، تۆفیق وه‌هبی‌، مه‌ردۆخی‌، فوئاد حه‌مه‌خورشید هه‌ورامی‌‌و محه‌مه‌د ئه‌مین زه‌كی‌ به‌گ، باوه‌ڕیان به‌ بوونی‌ چوار دیالێكته‌ له‌ زمانی‌ كوردیدا.
 گومان له‌وه‌دا نییه‌، كه‌ له‌ هه‌رێم هیچ دیالێكتێك له‌ دیالێكتی‌ كرمانجیی‌ خواروو پێشكه‌وتووتر نییه‌، به‌ڵام له‌ڕه‌سه‌نایه‌تیدا كرمانجیی‌ خواروو ناتوانێ‌ شان له‌ شانی‌ هه‌ورامی‌ بداو له‌م سه‌روبه‌نده‌شدا فۆنه‌تێكی‌ هه‌ورامی‌ له‌ فۆنه‌تێكی‌ كرمانجی‌ زۆرتر له‌ فۆنه‌تیكی‌ زمانی‌ په‌هله‌وی‌ نزیكتره‌.
 به‌كرده‌وه‌، له‌هه‌رێمدا خوێندنگه‌كانمان به‌ یه‌ك دیالێكت ناخوێنن، به‌ڵكو له‌ سه‌روو زێی‌ گه‌وره‌وه‌ به‌ شێوه‌زاری‌ كرمانجیی‌ سه‌روو ده‌خوێنن‌و له‌ خوار زێی‌ گه‌وره‌وه‌ به‌ شێوه‌زاری‌ كرمانجیی‌ خواروو. ئه‌مه‌ به‌م واتایه‌ دێ‌، كه‌ خوێندن به‌ دیالێكتی‌ جیاواز له‌هه‌رێمدا كۆسپی‌ له‌به‌رده‌مدا نییه‌.


 به‌ پێچه‌وانه‌ی‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ باوه‌، مه‌سه‌له‌كه‌ مه‌سه‌له‌ی‌ خوێندن به‌ دیالێكتی‌ لۆكاڵ تێده‌په‌ڕێنێ‌. مه‌سه‌له‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ ده‌شێ‌ پێناسه‌ی‌ خودی‌ زمان پێویستی‌ به‌ پێداچوونه‌وه‌ بێ‌، دیاره‌ هیچ زمانێك له‌دنیادا بێ‌ دیالێكت نییه‌، هه‌موو دیالێكته‌كان سه‌ره‌ڕای‌ جیاوازیی‌ نێوانیان، یه‌ك ڕێزمانیان هه‌یه‌ كه‌ كۆیانده‌كاته‌وه‌و چوارچێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ بۆ په‌یوه‌ندییان له‌گه‌ڵ‌ یه‌كتریدا دیاری ده‌كات. كێشه‌ی‌ كوردی‌‌و هه‌ورامی‌ له‌وه‌دایه‌، كه‌ ئه‌گه‌ر ڕێزمان بكه‌ین به‌ پێودانگ، هه‌ریه‌كێكیان ڕێزمانێكی‌ تایبه‌تی‌ ده‌بێ‌‌و هیچ چوارچێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ بۆ په‌یوه‌ندییان له‌گه‌ڵ‌ یه‌كتردا په‌یدا نابێ‌، مه‌سه‌له‌كه‌ له‌وه‌دا ده‌رده‌كه‌وێ‌ كه‌ جیاوازیی‌ نێوان كوردی‌‌و هه‌ورامی‌ زۆرتره‌ له‌ جیاوازیی‌ نێوان كوردی‌‌و فارسی‌‌و ئه‌گه‌ر فراوانتر سه‌یری‌ مه‌سه‌له‌كه‌ بكه‌ین ده‌بێ‌ دان به‌وه‌دا بنێین كه‌ جیاوازیی‌ نێوان كوردی‌‌و هه‌ورامی‌ زۆر گه‌وره‌تره‌ له‌ جیاوازیی‌ نێوان هه‌ردوو زمانی‌ سویدی‌‌و نه‌رویژی‌ یان مه‌كه‌دۆنی‌‌و یۆنانی‌.
ئه‌مه‌ پێویست به‌وه‌ ده‌كات، كه‌ زانیارییه‌كانمان ده‌رباره‌ی‌ زمانی‌ هه‌ورامی‌ ڕاستبكه‌ینه‌وه‌و له‌م سه‌روبه‌نده‌دا نابێ‌ هه‌ڵوێستی‌ زانست ملكه‌چی‌ پێداویستییه‌كانی‌ ناسیونالیزم بكرێ‌. ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێ‌، كه‌ كاتی‌ ئه‌وه‌ هاتووه‌ دان به‌وه‌دا بنرێ‌ كه‌ هه‌ورامی‌ دیالێكتێكی‌ زمانی‌ كوردی‌ نییه‌، به‌ڵكو زمانێكی‌ سه‌ربه‌خۆیه‌و له‌ڕووی‌ مێژوییه‌وه‌ پاشماوه‌ی‌ زمانێكی‌ دێرینه‌ كه‌ پێش په‌یدابوونی‌ كورد وه‌ك گروپێكی‌ ڕه‌گه‌زی‌‌و پێش په‌یدابوونی‌ كوردی‌، وه‌ك زمانێكی‌ سه‌ربه‌خۆ هه‌بووه‌، به‌تایبه‌تی‌ كه‌ تائێستا هیچ به‌ڵگه‌یه‌ك نییه‌ بیسه‌لمێنێ‌ كه‌ زمانی‌ كوردی‌ بۆ هه‌ورامی‌، زمانی‌ دایك بووه‌و هه‌ورامی‌ له‌ قۆناغێكی‌ دیاریكراودا وه‌ك لق لێی‌ جیابۆته‌وه‌. جوگرافیا ڕۆڵێكی‌ سه‌ره‌كیی‌ له‌ پاراستنی‌ زمانی‌ هه‌ورامی‌‌و نه‌توانه‌وه‌ی‌ له‌ناو بۆته‌ی‌ كوردیدا گێڕاوه‌و له‌ڕووی‌ سیاسیشه‌وه‌ په‌یدانه‌بوونی‌ ده‌سه‌ڵاتێكی‌ ناوه‌ندی‌ له‌كوردستانداو نه‌بوونی‌ هیچ دیالێكتێك به‌ زمانی‌ نووسین‌و دره‌نگ په‌یدابوونی‌ چه‌مكی‌ زمانی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ له‌نێو كورددا، په‌راوێزێكی‌ فراوانیان بۆ هه‌ورامی‌ هێشته‌وه‌، تا بتوانێ‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی‌ خۆی‌ بپارێزێ‌‌و وه‌ك زمانێكی‌ سه‌ربه‌خۆ درێژه‌ به‌ ژیانی‌ خۆی‌ بدا.
 ئه‌مه‌ به‌و مانایه‌ نییه‌، كه‌ هه‌ورامییه‌كان كورد نین، به‌ڵكو به‌و مانایه‌ دێ‌ كه‌ هه‌ورامییه‌كان، وه‌ك ئێزدییه‌كان كه‌ له‌ڕووی‌ ئاینه‌وه‌ تایبه‌تمه‌ندییان هه‌یه‌، له‌ڕووی‌ زمانه‌وه‌ تایبه‌تمه‌ندیی‌ خۆیان هه‌یه‌و به‌قه‌د ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ئێزدییه‌كان مافی‌ ئاینییان هه‌یه‌، ئه‌وانیش مافی‌ زمانه‌وانییان هه‌یه‌.
 په‌یوه‌ندیی‌ واقیعیی‌ نێوان هه‌ورامی‌‌و كوردی‌، وه‌ك په‌یوه‌ندیی‌ نێوان زمانی‌ عه‌ره‌بیی‌ په‌تی‌‌و زمانی‌ هه‌ر وڵاتێكی‌ عه‌ره‌بییه‌ به‌جیا. له‌ جیهانی‌ عه‌ره‌بدا هه‌رهاووڵاتییه‌كی‌ عه‌ره‌ب به‌كرده‌وه‌ دوو زمانی‌ هه‌یه‌: زمانی‌ دایك، واته‌ ئه‌و زمانه‌ی‌ له‌ناو ماڵ‌‌و شه‌قام پێی‌ ده‌دوێ‌‌و زمانی‌ نووسین كه‌ له‌ژیانی‌ گشتیدا فێری‌ ده‌بێ‌، چه‌مكی‌ زمانی‌ دایك كێشه‌ی‌ په‌یوه‌ندیی‌ نێوان هه‌ورامی‌‌و كوردی‌ چاره‌سه‌ر ده‌كات‌و به‌مپێیه‌ هه‌ر هه‌ورامییه‌ك دوو زمانی‌ هه‌یه‌، یه‌كێكیان زمانی‌ دایكه‌ كه‌ تایبه‌ته‌و ئه‌وی‌ تر زمانی‌ كوردییه‌ كه‌ گشتییه‌.
 به‌پێی‌ خوێندنگه‌ی‌ ناسیونالیستیی‌ فه‌ره‌نسایی‌، هه‌ستی‌ نه‌ته‌وه‌خوازیی‌ نه‌ك زمان بنه‌مای‌ نه‌ته‌وه‌ پێكدێنێ‌. له‌ په‌یوه‌ندیی‌ نێوان هه‌ورامیی‌‌و كوردیدا ده‌شێ‌ تیۆرییه‌ فه‌ره‌نسییه‌كه‌ له‌ تیۆرییه‌كانی‌ تر گونجاوتر بێ‌‌و له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌ زمانی‌ جیاواز به‌ربه‌ست له‌به‌رده‌م هه‌ستی‌ كوردبووندا پێكناهێنێ‌.
 له‌م سه‌روبه‌نده‌دا، بوونی‌ زمانی‌ عه‌ره‌بی‌ به‌ زمانی‌ قسه‌كردنی‌ كورده‌ فه‌یلییه‌كان نه‌بۆته‌ ڕێگر له‌به‌رده‌م به‌شداربوونیان له‌ بزووتنه‌وه‌ی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ كورددا، ئه‌مه‌ نیشانی‌ ده‌دا كه‌ مه‌رج نییه‌ هه‌موو جار له‌ مه‌سه‌له‌ی‌ خۆ به‌كوردزانیندا زمان له‌پێشی‌ پێشه‌وه‌ بێ‌. نموونه‌ی‌ هه‌ورامییه‌كان‌و كورده‌ فه‌یلییه‌كان، نیشانی‌ ده‌دا، كه‌ هه‌ست نه‌ك زمان، له‌پێشتره‌.
 ڕه‌نگه‌ ئه‌مه‌ پاڵپشت بێ‌ بۆ پێویستیی‌ ناساندنی‌ زمانی‌ هه‌ورامی‌ وه‌ك زمانێكی‌ لۆكاڵ. ئه‌مه‌ش به‌شێوه‌یه‌كی‌ ئۆتۆماتیكی‌ ده‌مانباته‌ سه‌ر وروژاندنی‌ مه‌سه‌له‌یه‌كی‌ تر كه‌ مه‌سه‌له‌ی‌ به‌فه‌رمی‌ ناساندنی‌ ناوچه‌ی‌ هه‌ورامانه‌. ده‌سته‌واژه‌ی‌ "هه‌ورامان" له‌ نووسینه‌ فه‌رمییه‌كاندا نییه‌و پێویسته‌ ئه‌م ناوه‌ دێرینه‌ بپارێزێ‌‌و له‌م باره‌یه‌وه‌ ئه‌زموونی‌ سه‌ركه‌وتوومان له‌ پاراستن‌و به‌فه‌رمی‌ ناساندنی‌ ناوی‌ دێرینی‌ هه‌ندێ‌ ناوچه‌ی‌ وه‌ك پشده‌رو شاره‌زوورو شارباژێڕدا هه‌یه‌، ڕه‌نگه‌ كۆكردنه‌وه‌ی‌ ناوچه‌ هه‌ورامینشینه‌كان له‌یه‌ك یه‌كه‌ی‌ ئیداریدا به‌ناوی‌ هه‌ورامانه‌وه‌و ناساندنی‌ هه‌ورامی‌ له‌چوارچێوه‌یدا وه‌ك زمانێكی‌ لۆكاڵ، كارێكی‌ قورس نه‌بێ‌.
 گرنگترین لایه‌نی‌ مه‌سه‌له‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ له‌م سه‌رده‌مه‌دا پاراستنی‌ زمانه‌ لۆكاڵه‌كان له‌ فه‌وتان‌و پشتگیریكردنی‌ داواكارییه‌ زمانه‌وانییه‌كان به‌شێكی‌ پێداویستییه‌كانی‌ مافی‌ مرۆڤ‌و مافه‌ كولتوورییه‌كان پێكدێنێ‌‌و له‌ وڵاتێكی‌ فره‌ كولتوورو لێبورده‌ی‌ وه‌ك كوردستاندا، ناساندنی‌ ئه‌و مافانه‌ هیچ گرفتێك نانێته‌وه‌.  نعمان هورامی, [۳۰.۰۴.۱۷ ۰۷:۳۴]
هه‌ورامی‌ زمانێكی‌ سه‌ربه‌خۆیه, دیالێكتێكی‌ زمانی‌ كوردی‌ نییه‌ ‌و
له‌ڕووی‌ مێژوییه‌وه‌ پاشماوه‌ی‌ زمانێكی‌ دێرینه‌
 جیاوازیی‌ نێوان كوردی‌‌و هه‌ورامی‌ زۆر گه‌وره‌تره‌ له‌ جیاوازیی‌ نێوان هه‌ردوو زمانی‌ سویدی‌‌و نه‌رویژی‌ یان مه‌كه‌دۆنی‌‌و یۆنانی
له‌ڕه‌سه‌نایه‌تیدا كرمانجیی‌ خواروو ناتوانێ‌ شان له‌ شانی‌ هه‌ورامی‌ بد
به‌قه‌د ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ئێزدییه‌كان مافی‌ ئاینییان هه‌یه‌، ئه‌وانیش مافی‌ زمانه‌وانییان هه‌یه‌
 بانگه‌وازی‌ هه‌ندێ‌ گروپ بۆ خوێندن به‌ زمانی‌ هه‌ورامی‌ بانگه‌وازێكی‌ بێ‌ بنه‌ما نییه‌و هه‌م ده‌بێ‌ به‌هه‌ند وه‌ربگیرێ‌ هه‌م به‌ئاسایی‌. به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی‌ بانگه‌وازی‌ له‌م چه‌شنه‌ له‌ ژیانی‌ كولتووریماندا شتێكی‌ تازه‌ نییه‌. ساڵی‌ 1986 كاتێك به‌رنامه‌یه‌كی‌ 15 خوله‌كیمان به‌زاری‌ خانه‌قینی‌ له‌ ڕادیۆی‌ ده‌نگی‌ گه‌لی‌ كوردستان دابه‌زاند، ڕووبه‌ڕووی‌ ناڕه‌زاییه‌كی‌ زۆر بووینه‌وه‌و به‌ بووژاندنه‌وه‌ی‌ ده‌مارگیریی‌ زمانه‌وانی‌ له‌ناو كورددا گوناهبار كراین.
 ناڕه‌زایی‌ به‌رامبه‌ر به‌م مه‌سه‌له‌یه‌ خۆی‌ له‌خۆیدا نكۆڵی‌ كردنه‌ له‌ فره‌یی‌ كولتووری‌ كورد، ئه‌م فره‌كولتوورییه‌ له‌ ڕه‌وتی‌ پرۆسه‌یه‌كی‌ مێژوییدا هاتۆته‌ كایه‌وه‌و ئه‌گه‌ر گۆڕانی‌ به‌سه‌ردا بێ‌ یان له‌ناوبچێ‌، پێویستی‌ به‌ پرۆسه‌یه‌كی‌ مێژویی‌ دیكه‌یه‌.
 له‌ڕاستیدا داوای‌ خوێندن به‌هه‌ر دیالێكتێك له‌ هه‌رێم داوایه‌كه‌ له‌ سنووری‌ یاسا ناترازێ‌، چونكه‌ به‌پێی‌ ده‌ستووری‌ عیراق‌و یاساكانی‌ هه‌رێم، زمانی‌ كوردی‌ زمانێكی‌ فه‌رمییه‌و له‌م چوارچێوه‌یه‌دا یاسا فه‌رمیبوونی‌ زمانی‌ به‌ هه‌موو دیالێكته‌كانه‌وه‌ ناساندووه‌و له‌م ڕووه‌وه‌ ناوی‌ هیچ دیالێكتێكی‌ نه‌هێناوه‌.
 له‌سه‌ده‌ی‌ شانزه‌هه‌مدا، شه‌ره‌فخانی‌ به‌تلیسی‌ زمانی‌ كوردیی‌ به‌سه‌ر چوار دیالێكتدا دابه‌ش كرد، یه‌كێكیان گۆرانه‌ كه‌ زمانی‌ هه‌ورامی‌ ده‌گرێته‌وه‌، له‌وساوه‌ دابه‌شكردنی‌ زمانی‌ كوردی‌ به‌سه‌ر چوار دیالێكتدا وه‌ك نه‌ریت وایه‌و زۆربه‌ی‌ لێكۆڵیاره‌كانمان له‌وانه‌ كه‌مال فوئاد، تۆفیق وه‌هبی‌، مه‌ردۆخی‌، فوئاد حه‌مه‌خورشید هه‌ورامی‌‌و محه‌مه‌د ئه‌مین زه‌كی‌ به‌گ، باوه‌ڕیان به‌ بوونی‌ چوار دیالێكته‌ له‌ زمانی‌ كوردیدا.
 گومان له‌وه‌دا نییه‌، كه‌ له‌ هه‌رێم هیچ دیالێكتێك له‌ دیالێكتی‌ كرمانجیی‌ خواروو پێشكه‌وتووتر نییه‌، به‌ڵام له‌ڕه‌سه‌نایه‌تیدا كرمانجیی‌ خواروو ناتوانێ‌ شان له‌ شانی‌ هه‌ورامی‌ بداو له‌م سه‌روبه‌نده‌شدا فۆنه‌تێكی‌ هه‌ورامی‌ له‌ فۆنه‌تێكی‌ كرمانجی‌ زۆرتر له‌ فۆنه‌تیكی‌ زمانی‌ په‌هله‌وی‌ نزیكتره‌.
 به‌كرده‌وه‌، له‌هه‌رێمدا خوێندنگه‌كانمان به‌ یه‌ك دیالێكت ناخوێنن، به‌ڵكو له‌ سه‌روو زێی‌ گه‌وره‌وه‌ به‌ شێوه‌زاری‌ كرمانجیی‌ سه‌روو ده‌خوێنن‌و له‌ خوار زێی‌ گه‌وره‌وه‌ به‌ شێوه‌زاری‌ كرمانجیی‌ خواروو. ئه‌مه‌ به‌م واتایه‌ دێ‌، كه‌ خوێندن به‌ دیالێكتی‌ جیاواز له‌هه‌رێمدا كۆسپی‌ له‌به‌رده‌مدا نییه‌.
 به‌ پێچه‌وانه‌ی‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ باوه‌، مه‌سه‌له‌كه‌ مه‌سه‌له‌ی‌ خوێندن به‌ دیالێكتی‌ لۆكاڵ تێده‌په‌ڕێنێ‌. مه‌سه‌له‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ ده‌شێ‌ پێناسه‌ی‌ خودی‌ زمان پێویستی‌ به‌ پێداچوونه‌وه‌ بێ‌، دیاره‌ هیچ زمانێك له‌دنیادا بێ‌ دیالێكت نییه‌، هه‌موو دیالێكته‌كان سه‌ره‌ڕای‌ جیاوازیی‌ نێوانیان، یه‌ك ڕێزمانیان هه‌یه‌ كه‌ كۆیانده‌كاته‌وه‌و چوارچێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ بۆ په‌یوه‌ندییان له‌گه‌ڵ‌ یه‌كتریدا دیاری ده‌كات. كێشه‌ی‌ كوردی‌‌و هه‌ورامی‌ له‌وه‌دایه‌، كه‌ ئه‌گه‌ر ڕێزمان بكه‌ین به‌ پێودانگ، هه‌ریه‌كێكیان ڕێزمانێكی‌ تایبه‌تی‌ ده‌بێ‌‌و هیچ چوارچێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ بۆ په‌یوه‌ندییان له‌گه‌ڵ‌ یه‌كتردا په‌یدا نابێ‌، مه‌سه‌له‌كه‌ له‌وه‌دا ده‌رده‌كه‌وێ‌ كه‌ جیاوازیی‌ نێوان كوردی‌‌و هه‌ورامی‌ زۆرتره‌ له‌ جیاوازیی‌ نێوان كوردی‌‌و فارسی‌‌و ئه‌گه‌ر فراوانتر سه‌یری‌ مه‌سه‌له‌كه‌ بكه‌ین ده‌بێ‌ دان به‌وه‌دا بنێین كه‌ جیاوازیی‌ نێوان كوردی‌‌و هه‌ورامی‌ زۆر گه‌وره‌تره‌ له‌ جیاوازیی‌ نێوان هه‌ردوو زمانی‌ سویدی‌‌و نه‌رویژی‌ یان مه‌كه‌دۆنی‌‌و یۆنانی‌.

نعمان هورامی, [۳۰.۰۴.۱۷ ۰۷:۳۴]
ئه‌مه‌ پێویست به‌وه‌ ده‌كات، كه‌ زانیارییه‌كانمان ده‌رباره‌ی‌ زمانی‌ هه‌ورامی‌ ڕاستبكه‌ینه‌وه‌و له‌م سه‌روبه‌نده‌دا نابێ‌ هه‌ڵوێستی‌ زانست ملكه‌چی‌ پێداویستییه‌كانی‌ ناسیونالیزم بكرێ‌. ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێ‌، كه‌ كاتی‌ ئه‌وه‌ هاتووه‌ دان به‌وه‌دا بنرێ‌ كه‌ هه‌ورامی‌ دیالێكتێكی‌ زمانی‌ كوردی‌ نییه‌، به‌ڵكو زمانێكی‌ سه‌ربه‌خۆیه‌و له‌ڕووی‌ مێژوییه‌وه‌ پاشماوه‌ی‌ زمانێكی‌ دێرینه‌ كه‌ پێش په‌یدابوونی‌ كورد وه‌ك گروپێكی‌ ڕه‌گه‌زی‌‌و پێش په‌یدابوونی‌ كوردی‌، وه‌ك زمانێكی‌ سه‌ربه‌خۆ هه‌بووه‌، به‌تایبه‌تی‌ كه‌ تائێستا هیچ به‌ڵگه‌یه‌ك نییه‌ بیسه‌لمێنێ‌ كه‌ زمانی‌ كوردی‌ بۆ هه‌ورامی‌، زمانی‌ دایك بووه‌و هه‌ورامی‌ له‌ قۆناغێكی‌ دیاریكراودا وه‌ك لق لێی‌ جیابۆته‌وه‌. جوگرافیا ڕۆڵێكی‌ سه‌ره‌كیی‌ له‌ پاراستنی‌ زمانی‌ هه‌ورامی‌‌و نه‌توانه‌وه‌ی‌ له‌ناو بۆته‌ی‌ كوردیدا گێڕاوه‌و له‌ڕووی‌ سیاسیشه‌وه‌ په‌یدانه‌بوونی‌ ده‌سه‌ڵاتێكی‌ ناوه‌ندی‌ له‌كوردستانداو نه‌بوونی‌ هیچ دیالێكتێك به‌ زمانی‌ نووسین‌و دره‌نگ په‌یدابوونی‌ چه‌مكی‌ زمانی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ له‌نێو كورددا، په‌راوێزێكی‌ فراوانیان بۆ هه‌ورامی‌ هێشته‌وه‌، تا بتوانێ‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی‌ خۆی‌ بپارێزێ‌‌و وه‌ك زمانێكی‌ سه‌ربه‌خۆ درێژه‌ به‌ ژیانی‌ خۆی‌ بدا.
 ئه‌مه‌ به‌و مانایه‌ نییه‌، كه‌ هه‌ورامییه‌كان كورد نین، به‌ڵكو به‌و مانایه‌ دێ‌ كه‌ هه‌ورامییه‌كان، وه‌ك ئێزدییه‌كان كه‌ له‌ڕووی‌ ئاینه‌وه‌ تایبه‌تمه‌ندییان هه‌یه‌، له‌ڕووی‌ زمانه‌وه‌ تایبه‌تمه‌ندیی‌ خۆیان هه‌یه‌و به‌قه‌د ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ئێزدییه‌كان مافی‌ ئاینییان هه‌یه‌، ئه‌وانیش مافی‌ زمانه‌وانییان هه‌یه‌.
 په‌یوه‌ندیی‌ واقیعیی‌ نێوان هه‌ورامی‌‌و كوردی‌، وه‌ك په‌یوه‌ندیی‌ نێوان زمانی‌ عه‌ره‌بیی‌ په‌تی‌‌و زمانی‌ هه‌ر وڵاتێكی‌ عه‌ره‌بییه‌ به‌جیا. له‌ جیهانی‌ عه‌ره‌بدا هه‌رهاووڵاتییه‌كی‌ عه‌ره‌ب به‌كرده‌وه‌ دوو زمانی‌ هه‌یه‌: زمانی‌ دایك، واته‌ ئه‌و زمانه‌ی‌ له‌ناو ماڵ‌‌و شه‌قام پێی‌ ده‌دوێ‌‌و زمانی‌ نووسین كه‌ له‌ژیانی‌ گشتیدا فێری‌ ده‌بێ‌، چه‌مكی‌ زمانی‌ دایك كێشه‌ی‌ په‌یوه‌ندیی‌ نێوان هه‌ورامی‌‌و كوردی‌ چاره‌سه‌ر ده‌كات‌و به‌مپێیه‌ هه‌ر هه‌ورامییه‌ك دوو زمانی‌ هه‌یه‌، یه‌كێكیان زمانی‌ دایكه‌ كه‌ تایبه‌ته‌و ئه‌وی‌ تر زمانی‌ كوردییه‌ كه‌ گشتییه‌.
 به‌پێی‌ خوێندنگه‌ی‌ ناسیونالیستیی‌ فه‌ره‌نسایی‌، هه‌ستی‌ نه‌ته‌وه‌خوازیی‌ نه‌ك زمان بنه‌مای‌ نه‌ته‌وه‌ پێكدێنێ‌. له‌ په‌یوه‌ندیی‌ نێوان هه‌ورامیی‌‌و كوردیدا ده‌شێ‌ تیۆرییه‌ فه‌ره‌نسییه‌كه‌ له‌ تیۆرییه‌كانی‌ تر گونجاوتر بێ‌‌و له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌ زمانی‌ جیاواز به‌ربه‌ست له‌به‌رده‌م هه‌ستی‌ كوردبووندا پێكناهێنێ‌.
 له‌م سه‌روبه‌نده‌دا، بوونی‌ زمانی‌ عه‌ره‌بی‌ به‌ زمانی‌ قسه‌كردنی‌ كورده‌ فه‌یلییه‌كان نه‌بۆته‌ ڕێگر له‌به‌رده‌م به‌شداربوونیان له‌ بزووتنه‌وه‌ی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ كورددا، ئه‌مه‌ نیشانی‌ ده‌دا كه‌ مه‌رج نییه‌ هه‌موو جار له‌ مه‌سه‌له‌ی‌ خۆ به‌كوردزانیندا زمان له‌پێشی‌ پێشه‌وه‌ بێ‌. نموونه‌ی‌ هه‌ورامییه‌كان‌و كورده‌ فه‌یلییه‌كان، نیشانی‌ ده‌دا، كه‌ هه‌ست نه‌ك زمان، له‌پێشتره‌.
 ڕه‌نگه‌ ئه‌مه‌ پاڵپشت بێ‌ بۆ پێویستیی‌ ناساندنی‌ زمانی‌ هه‌ورامی‌ وه‌ك زمانێكی‌ لۆكاڵ. ئه‌مه‌ش به‌شێوه‌یه‌كی‌ ئۆتۆماتیكی‌ ده‌مانباته‌ سه‌ر وروژاندنی‌ مه‌سه‌له‌یه‌كی‌ تر كه‌ مه‌سه‌له‌ی‌ به‌فه‌رمی‌ ناساندنی‌ ناوچه‌ی‌ هه‌ورامانه‌. ده‌سته‌واژه‌ی‌ "هه‌ورامان" له‌ نووسینه‌ فه‌رمییه‌كاندا نییه‌و پێویسته‌ ئه‌م ناوه‌ دێرینه‌ بپارێزێ‌‌و له‌م باره‌یه‌وه‌ ئه‌زموونی‌ سه‌ركه‌وتوومان له‌ پاراستن‌و به‌فه‌رمی‌ ناساندنی‌ ناوی‌ دێرینی‌ هه‌ندێ‌ ناوچه‌ی‌ وه‌ك پشده‌رو شاره‌زوورو شارباژێڕدا هه‌یه‌، ڕه‌نگه‌ كۆكردنه‌وه‌ی‌ ناوچه‌ هه‌ورامینشینه‌كان له‌یه‌ك یه‌كه‌ی‌ ئیداریدا به‌ناوی‌ هه‌ورامانه‌وه‌و ناساندنی‌ هه‌ورامی‌ له‌چوارچێوه‌یدا وه‌ك زمانێكی‌ لۆكاڵ، كارێكی‌ قورس نه‌بێ‌.
 گرنگترین لایه‌نی‌ مه‌سه‌له‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ له‌م سه‌رده‌مه‌دا پاراستنی‌ زمانه‌ لۆكاڵه‌كان له‌ فه‌وتان‌و پشتگیریكردنی‌ داواكارییه‌ زمانه‌وانییه‌كان به‌شێكی‌ پێداویستییه‌كانی‌ مافی‌ مرۆڤ‌و مافه‌ كولتوورییه‌كان پێكدێنێ‌‌و له‌ وڵاتێكی‌ فره‌ كولتوورو لێبورده‌ی‌ وه‌ك كوردستاندا، ناساندنی‌ ئه‌و مافانه‌ هیچ گرفتێك نانێته‌وه‌.
فەرید ئەسەسەرد
چەنی دەسوەشی تایبەتیچم
 پەی کاکە
نه‌عمان فائق تۆفێق(هاوار)بۆنه‌و کیاستەی ئی باسه‌یه.




طبقه بندی: فرهنگی و هنری، اجتماعی، ادبیات/شعر، تاریخ، اخبار، زوانی هه‌ورامی، جفرافیا، آموزشی، نه‌عمان فائق تۆفێق(هاوار)،
برچسب ها:هورامان هه‌ورامان‌هانه‌به‌رچه‌م-کتابخانه‌ هورامان؛یانه‌وکتێبووهه‌ورامانی-هه‌ورامان-هۆرامان-اورامان-اورامانات-دزآور(زاوه‌ر)-لهون-نوسود-هورامان تخت ژاورود-پاوه-نودشه(نۆتشه)زرده-پریان-رێژاو(ریجاب)-کندوله-ته‌وێڵه(طویله)-بیاره-ساور-نودیجه-حلبچه(هه‌له‌بجه)-خۆرماڵ مریوان-سروآباد-کرمانشاه-کردستان-دالانی-ایلام-کامیاران-روانسر-جوانرود-چهارقلعه‌عبدالملکی(زاغمرز-زینوند-حسین‌آباد-امیرآباد هورامی های شمال ایران)-عکس-شبک(شه‌به‌ک)-سنجار- کاکه‌یی-یارسان-ساور-نودیجه-زازا-زازاکی)-قلعه قروه-چورژی-هانه‌به‌رچه‌م-هۆمایون محه‌مه‌دنژاد،وه‌سیه‌ت په‌ی مه‌زهه‌ری،سه‌فه‌ره‌کێ گالیوێری،هه‌ورامی‌ زمانێكی‌ سه‌ربه‌خۆیه/فەرید ئەسەسەرد(چەنی دەسوەشی تایبەتیچم پەی کاکە نه‌عمان فائق تۆفێق(هاوار)بۆنه‌و کیاستەی ئی باسه‌یه)،
نوشته شده در تاریخ دوشنبه 18 اردیبهشت 1396 توسط همایون محمدنژاد
.: Weblog Themes By Abdollah Habibi :.