هۆرامان هانه‌به‌رچه‌مهه‌ورامان هانه‌به‌رچه‌م

خەسارشناسی زوانوو هەورامی(1)

حەمەشەریف عەلی ڕەمایی

ئەگەر ئێمە ئالەتمانە کە میاوا بە زوانەکەیما بە وردی وزمێشا وەرو چەما و سەرەنجشا دەێمێ، مەوا بە دوی بەشێ یوم: بە شو بە روی یا بیرونی دوم بە شو دلێ یا دەروونی کە هەرکام و ئی بە شانە جەرایەوە و بە جۆریە وەلێ بەردەوام و سیستماتیک پێسە و حەڵقیە دەورو زوانوو هەورامیشا گێرتەنەرەو پێسە و ماڵە مترۆکەی مامەڵەش چەنی مەکەرا ئیسە ئێمە پەنە وازەن سەرەنجیە سەر و هەر کاموو ئی بە شاوە دەیمی و بشناسمێشا.

-بەشی یوم بە شو بەروی یا بیروونی:

ئی بەشە ویش مەو بە چەندە بەشێ تەرێ الف: کۆچ کەردەیو جیا ئاستای هەورامانی، جۆغرافیا و ئارو هەورامانی بە جۆریە هۆر کەوتەن کە پێسە و جەزیریەش پەنە ئامان و ئی جەزیرە روو بە روو فرەتەر ئاوی مەپۆشۆ شەرە و مەشاریووە ئانەێچە دیارەن حەر کەسێە پەی حەر یاگیەتەری کۆچ کەرۆ و جانیشتەو یاگیە بو جە زوانو و فەرهەنگ و ڕەسم و ڕەسوماتو ویش دوروە گنۆ دما و بەینیە بە تەمامی دڵی زوانو و فەرهەنگ و تا زییینەتاویوە و وهەویەتی وەلینوو ویش جە دەس مەد و جا ئەگەر ویش بە کەم زانۆ حەز کرۆ زووتەر تا ویوە و ئارو هەورامیەکا پێ وەزعێ رو بە رو بیی نێوە.

ب: ژەن و ژەن وازی، وەختیە دوی فەرهەنگی و زوانی بەیوە تقابڵشا بۆ هەمیشە زوانی زاڵ مەوە روشوە و زوانی وی بە کەم زان و بێ دەسەڵات مەنیوشەرە کە چی بارەوە پەنەواز نیەن فرە شەرحە دریو گردیما دمار و ئاکاموو ژەن و ژەن وازی چەنی خەڵکاتەری پەیما بەر کەوتەن و ڕۆشنەن.

ج: ئادرەس غەڵەت دای و دەسکاری ناشیانە نائاگاهانەی تارێخی پەی یاگە واڕانی سە و هەورامیوە و گۆرانیوە یانێ گەرەکشانەن ئا ئەدەبیاتە وەڵینە پێسە و شانامەکا و شیعرە و دیوان و شاعیرەکا ماچائینە گۆرانین و هەورامی نیەن حەتا بیسارانی و مەولەویش بە هەورامی شیعرێشانە واتێنێ ئی خەتە فکریی هەرچەندە شەکست وار دێنە وەلێ سەر وەنە شیویایی و زۆ دلی خەڵکی چونکە ناو چەگورانە نشینەکان زوانو قسەکەر دێشا چەنی زوانی ئەدەبی و ئاینی شا تو فیرش هەن و زوانیەکە پەنەش نویسیان هەورامین و گۆرانەکا وشیا پارێزگەری ئی زوانیە بیی نی ئێستەیش هەنی جا سەیر هەن چاگە کەسانیە بینیێ پەرچەم دار و ئی ویرەیە دوی بەیتی شێعری هەورامی نمەزانا بە پاکی و رەوانی بواناوە ئی کەسانە تەنیا زەحمەتیە بی یاگە مەدا بەو‌یشاو سەر ئیشیە درۆس کەرا پەی خەڵکی.

د: ئەبزاری سوود وەرگێرتەی جە هەورامی: ئینەیچە ڵازم نیەن فرە سەرشو قسێ کریو پەی گردکەسی ڕۆشنەن تەنیا وەختیە هەورامی ویشوو فەرهەنگش دەرد، موەرو کەکەلینەش پەنەگیر بوو چاڵپەش پەنە پەروە بو نەپەی پەرەسانایشو خزمەت پەنە کەردەیش.

هـ: فشار و زوانوو دەسەڵاتی،ئادیش ئەو فشارە کایو گیرمە کەرۆ وڕا پەی پەرە بەنەدای زوانەکاتەری تەسکوە مەکەرو و مەوەرۆشا پراویزوە.

ەشو دلی یا دەروونی، کە ئاویچ مەو بە چەندە بەشێ.

الف: کەمتەرخەمی و بی تەفاوەتی هەورامیەکا، نەواناێ و نەنووسیای پی زوانیە پیسە و واقعیەتیە تاڵی تارێخی سەر و شانەیماوە مەدرۆشیوە تا ئایاگی جەویما هاڵی بینمیوە پاسە زانمێ خزمەت بە زوان ئەدایی ویما دژ بە زوانو دەسەڵاتین و دما کەوتەیین و ناسەردەمیانەن وەڵێ کومەک و نوسیایی بە زوانوو دەسەڵاتی وەرکەوتەین و ڕەوشەن ویرانەن یانێ ئی کارە پێسە نەویت ئەورات بۆ نان کەری دەموو تێریوە ویت هۆشوە بشوەپەی ئادی.

ب: وی بە زل زانای بە ئێدەعا و خزمەت نەکەردەی بە عەمەڵ ئێمە هیچ وەخت ئیدەعاما و عەمڵما یوش نەگێرتەن ئیستە بەشکوپاقە ناعەتەبیاومێ کە ئی ما بەینیە کەموەکەرمێ ئێمە مەشیو ئانەیه بزانمێ کە ئێمە هەنمێ خزمەتوو هەورامانینە و هەورامان نیەن خزمەتوو هیچ کەسینە خزمەت بە زوانوو فەرهەنگو هەورامانی، کاری تاکە کەسی نیەن و نیازش بە گردو خەڵکی هەن.

ج: جە ویر بەردوە مەسەلە ئەسڵیەکا و ئاوردە و مەسەڵی فەرعیی چندەساڵین، جەماعەتێە جە نوسەراکا و هەورامانی گیرشادان بە چەندە حەرفێ یاوا چیوە پێسە و ذ- ڕ – و –وو- ێ و ... کە ئینە بی پەراوێز و سەی مەسەلە ئەسڵیەکا چیویەتە رنیەن و ئی کارانە کار و فەرهەنگستانین و جەویەر دەوزەمانینە چارەسەر کریو.

-چارەسەر وڕا کار پەی مەنەی زوانەکەی:

زوانی هەورامی جەویەر دەنه چەندە پەرچینێ قایمیش بینیێ کە تاوانشا بە باشی تا ئیسە ئی زوانەیە پارێزنا یوم: جوغرافیا، جۆغرافیای سەخت و نەویوە جادە و ماشینیو و هامشوی کەمتەر و خەڵکا تەری پەی هەورامانی.

دوم: کاریگەری زوانەکەیش سەر و نەتەوەکا و دەورو وەریشه‌و پیسە و زوانو ئەدەب و عیرفان و ئایینی کە وڵاتانیە پان و بەرینەنە برەوش بیەن سوم کاریگەری هونەریش بە تایبەت گورانیی و هۆنەرە دەسیە کاش کە هەرکام بەیاگی ویشا پەرچینیە خاسێ بینێ بەڵام ئیسە بە ئاما و جادەیو ماشینی هامشو و رەوت فرەوە بیەن و هەورامان بیەن یاگی گەشتیارا و ئیتر جوغرافیا پیسە و زەوی نمەتاو و پەرچینیە موحکەم بۆ و پەرچینی دوهەمیش زوانەکەیچ ئاویچ جەڵا و نەتەوە دەورو بەریەکاوە بە غەیر بەشە ئاینییەکەیش نریان کەناروە و برەوش پا جۆرە کە زوو بیەن نمەنەن و جەڵا و بریە هەورامیەکا چوە سەر کۆر مەکریو پەرچینی یەرم یانێ گورانیوو دەستکردێ فرە تا کەم مەنێنێ و نیازش بە کار کەردەین و ئاخرین را چەندە کارێ تا وائی زوانیە تا حەدیە پەرچینی کەراوە و نازاتاویوە.

الف: واڕای دنیای مەجازیە بە دونیای فەرهەنگیە یانێ ئێمە جیای ئانەیە جە دۆنیای مەجازی بە خراو سوودوەر گێرمێ کەرمێش مەیدانوو گەمەی زوانیوو فەرهەنگی و چیوێ تازی جەیوترینی فیرێ بومێ.

ب: گەشتیاری پەی ویما و خەڵکاتەری جە هەورامان ڕەواج بدەیمێ جەیاگە وەشەکانە ئەمکانات پەی گەشتیارا کۆکەرمیوە.

ج: جە هەورامیە کۆچ کەردەکا کە دەسەڵاتی ماڵیشا هەن داوا کەرمێ جە هەورامانەنە سەنایع تەبدیلی و خۆراکی پیسە و کارخانە و کنسرو ماساوێ و مێوە یوحەر پاسە تفە فه‌رنگی و... بنیارە و ڕەواجو هەنگداری و بە شیەچ حیوانداری جە هەورامان بەیاگین و بە سوودەن.

د: خەیرینی هەورامانی کومەک کەرا بە خەڵک و دەگا کاو ویشا پێسە و ئاکارانە کە جەنابوو مەڵارئوف زەبیحی و حاجی ئەحمەد مورادی و کاکەسەعدی باسامی جە بیساران کەردەنشا کە زەحمەتەکەشا یاگێ پەنەزانایه‌و نیوو تەقدیرین و دوی چێوی تەرێ کەمەشیو ویرمانە شاوە ئینانەنێ – یەکەم حێفز و پەرەپەنەدای بە ئیرادەێ عمومی خەڵکوو هەورامانی کە ئی ئیرادە سەرجەم جە هەورامانات جەگرد و بەشەکاشوە یانێ جه هەورامانەنە و بەرو هەورامانی و بە روو وڵاتێ یانێ جه حەریاگیە کە هەورامی حزوورش هەن کە ئارۆ بە هەورامانی فەرهەنگی شناسیان پارێز یوو و ئەهمیەتش پەنەدریو.

دوم بینای پردیە تارێخیە بە نیوو هەورامیەکا و مەحاڵاتوو هەورامانی و باقی هەورامیەکا جەم بەرو هەورامانینە و ئاکەسانە کە حازرێنێ بە هەورامانی خزمەت کەرا بە کۆمەک جە تەوسێعە و فەرهەنگی و بێهداشتی و عێمران هەورامانی دەس دا دەسوو یو ویوه جە قاڵبوو سەند و قو تەوسێعە و هەرمانێ چەندە هەنگامێ هەورامانی، بەرا وەروه کە ئی کارانە نمە ڵاڕاوە مەگەر به ئێرادیە قەوی و موحکەمی ویمانە و دڵسۆزانە.

# جه حەفتەنامەو ئاواتی شمارە51 سال دوم - ڕاکه‌وتوو 17ترازیێ۱۳۹۶، وەڵا کریاوە



طبقه بندی: فرهنگی و هنری، اجتماعی، ادبیات/شعر، تاریخ، زوانی هه‌ورامی، شهرها و روستاهای هورامان، موحەممەدشه‌ریف عه‌لی ره‌مایی، شۆرش عه‌زیزی/"ئاوات"دیارکهن،
برچسب ها:هه‌ورامان‌هانه‌به‌رچه‌م-کتابخانه‌هورامان،یانه‌وکتێبووهه‌ورامانی-هه‌ورامان-هۆرامان-اورامان-اورامانات-دزآور(زاوه‌ر)-لهون-نوسود-تخت-ژاورود-پاوه-نودشه(نۆتشه)زرده-پریان-رێژاو(ریجاب)-شریف‌آباد-زاغه-کندوله-ته‌وێڵێ-بیاره-ساور-نودیجه-هه‌ڵه‌بجه-خۆرماڵ-مریوان-سروآباد-کرمانشاه-کردستان-دالانی-چهارقلعه‌عبدالملکی (زاغمرز-زینوند-حسین‌آباد-امیرآباد) هورامی های شمال ایران) عکس -شبک(شه‌به‌ک)-سنجار-کاکه‌یی-یارسان-ساور-نودیجه-زازا-زازاکی-قلعه قروه-چورژی-هومایون موحه‌ممه‌دنژاد،سه‌فه‌ره‌کێ گالیوێری،وه‌سیه‌ت په‌ی مه‌زهه‌ری،یانەوخەما،خەسارشناسی زوانوو هەورامی(1):کاکه موحەممەدشه‌ریف عه‌لی ره‌مایی،
نوشته شده در تاریخ دوشنبه 17 مهر 1396 توسط همایون محمدنژاد
.: Weblog Themes By Abdollah Habibi :.