هه‌ورامان هانه‌به‌رچه‌م

ژیوانامەو میرزاسەعدوڵڵای خەدیری

 میرزاسەعدوڵڵای خەدیری نامدار بە سەعد هەجیجی کۆڕوو حەبیبەڵڵای شاعێر و شارەزا و ئەدیبی پایەبەرزو  وەڵاتوو هەورامانی، جە ساڵوو 1302 ڕۆجیاری چەنی فێنکایی هامنەهەواروو گاهۆڵوو هەجیجی جە شاهۆی چەمش بە دنیا واز بی . میرزا شۆنەو پەنج ساڵا ژیوایرە چەنی خانەوادەیش ئاوارەو دەگاو کۆلیژو فەقیەکانی بی و نیشتەگاو وێش پەی ماوێو ئاست جیا ، تەمەنش یاوا حەوت ساڵێ ئەد٘اوتاتەو میرزای پەی پەروەرد٘ە کەرد٘ەی ئاد٘ی جە لاو مەڵڵا سەلاحی فەقیەکانی نیاشا وانای . یانەو میرزای ،دماتەر دیسان گێڵەیوە پەی  دەگاوهەجیجی و چاگە بە یارد٘ی و هانی دای ئەد٘او تاتەیش سەنگەروو عێلم و زانایێش چۆڵ نەکەرد٘ و جە شاروو پاوەی و دەگاو ئەسپەرێزی و هەجیجی درێژەش دا بە وانای ئایینی ، ئی زانیارە ڕۆشن ویرە بە داخەو جە تەمەنوو 11سالینە بەختوو سیاوۆ ڕۆزگاری بەرەکە گێرت و بە تەقایوە چاشنی دانەمیتێ پەنجەی چەپش نۆقسان و چەمێوش جە دەسش دان،و ئەپی جۆرە و پی حاڵ و بارەو بە ئەو پەروو غیرەت و سەربەرزیەو ژیوای وێش بەرد٘ەنش سەر ، وهەرپاسە چی بابەتەنە وێش فەرماوۆ :
            "بەد٘بەختی بەختم ئەحواڵ نەپەرسەم            
   نۆقسانی  دەسم  نۆقسانی   دەرسم 
   پەی نۆقسانی وێم   چن دڵم  ئێشا
      هەر پاسە دەسم جە  وەنەی  کێشا" 
یانەو مامۆسای واوەی پەی جارێوتەری جە نیشتەگاو وەشەویسەکەش دەگاو هەجیجی ماڵ ئاوایشا کەرد٘ و پەی هەمیشەی جە دەگاو هانەو حسەین بەگی سەر بە ژاوەرووی نیشتە جا بیێ . میرزا بە پاوو ئانەی دەس و چەمش نۆقسان بیەبێ سنعەتگەریوی ژیر و زانا بێ و جە ڕاو سنعەتوو تەنەکەوەش کەرد٘ەی و کڵاش چنیەیەو ژیوای وێش بە ئەوپەروو شانازیوە بەرد٘ەن سەر و چی بابەتەنە کەمتەر خەم نەبیەن و تاوانش نانی بێ منەت بە دەس بارۆ . ئی شاعێرە پەڕ جە زەوقە شۆنوو ئی گرد چەرمەسەریرە و کێشە جۆراو جۆرەکاو ڕۆزگاری وەرە وەرە گۆشش کاسێ بیێ و ژنیەیچش جە دەس دا ، چی بابەتەنە وێش فەرماوۆ:
"سامێعم خامۆش پای سەفەر لەنگەن"
     مەسافی وەزن   و   قیافەم   تەنگەن"    
بەڵام جە گرد٘ی وەشتەر ، وەشبەختانە جە پاڵوو ئی گرد٘ گیر و گرێفتانە و مەینەتاو ڕۆزگاری، و ئی کارەساتە سەرسڕمەنەی  خود٘ای گەورەی تۆلەوی عالی ئەوە نەبریاش پەنە داوە و بەهرەی گەورەی ناسک خەیاڵی شێعرو شاعێری جە فکرومەژگوو میرزاینە پەروەرد٘ە کەرد٘ ،و ئەچا سەردەمیچنە ، میرزا چڵاکیارە و دەس بە قەڵەم بی زوان و ئەدەبیاتوو هەورامانیچ بە جۆرێو ڕۆ بە کزی گێڵا بێ ،بەڵام ئی ئینسانە بلیمەتە  ئاوەزی بەرزش جووڵیاوە و فاماش بێ خەریکا  ها! زوان و فەرهەنگوو وەڵاتەکەیش بێ بەزەی بێ ناز بیەن و پاییزش ئامان ملەرە و ڕوەش ئارد٘نە پەی وشکەساڵی و خێڵ خانەوو نویسەی و وانای ئەدەبیاتوو هەورامانی کۆسش کەوتەن و دەواروو ناهۆمێدیش هۆر دەینە . چێگەنە شایانوو واتەین، جە کێشەو مەینەتە جۆراوجۆرەکاو دنیا و نەداری و زامداری و لاشە نۆقسانی  کڕو کاسی بە یەکجار نەتاواشا وەروو زەوقی شێعری و هەست و باوڕ و میرزای گێرۆ ، رۆح و دڵش وەقرەش نەگێرت ،غیرەتی هەورامیانەش جماوە کەمەروو هێمەتیش بەسە نەمانە قەلەموو زانایی و ئاڵایەو نویسەی و زانایی و شارەزای وەڵاتەکەیش بەرزە کەرد٘ەو، ئی ئەدیبە نامدارە پەی خزمەت کەرد٘ەی پەی زوان و فەرهنگیش کەمتەر خەمیش بە خەرج نەد٘ان و وەشی و شاد٘ی و تەمەنوو ژیوای وێش هەراج کەرد٘ەن و تاوانش بە ئەوپەڕوو ئاوەزی و ناسک خیاڵی شاعێرانەش سرۆشتە رەنگینەکەو هەورامانی کەش و کۆ و کەمەر دەشت و دەر و سارا رازنۆوە و بە لاونایەو  ڕازنایوە میرو مەڵڵا ،شێخ و مەشایێخ ، گەورەو ورد٘ی ،قەوم ،کەس ،رەفێق و دۆس بە زوانی پاراوش وزۆ سەروو قەڵەموو خامەکەیش .میرزا بە ویری هۆشیارانەش چن جۆر شێعرێ پێسەو  غەزەڵێ ، قەسیدێ ، مەسنەویێ ، چوار خشتیێ ،شێعر مەتەڵیێ و بێ نۆختێ و پێچەوانێ بە یەرێ زوانێ: هەورامی، سۆرانی و فارسی تاوانش بنویسۆ و ئی هەرمانە گەورێ بیێ  هۆ ئانەی کە ژیوایە تازە وزۆنە دلوو رۆح و گیانوو ئەدەبیاتوو وەڵاتەکەیش کە هەمیشەی پێسەو هەدیە و سەوقات و یادگاری ئەوە نەبریا جە مەیدانوو شێعرو فەرهەنگوو ئەدەبوو کوردەوارینە بە تایبەت هەورامان، ماندگار مانۆوە، و پەی گلێرەو کەرد٘ەی شێعرەکا کاکەجەمیل فارۆقی هەرمان و زەحمەتی فرەش کێشتەن. میرزا،دماو۹٤ساڵ ژیوای،جە ڕۆجومعەی دنیای فانیێش ئاست جیا و جە شاروو مەریوانی کوچی هەتاهەتایش کەرد٘ ، پەی فەوتوو میرزای ناسک خیاڵی سەروەشی وێما ئاراستەو  یانە و خانەوادەیش جە دەگاوهەجیج و کانی حسەین بەگ و گرد٘وو خەڵکووهەورامانی و مەریوانی ، عەرز کەرمێ، ئاواتما ئانەن خود٘ای تاقانە بە ڕەحموووێش بەخشۆش و ماواش بەهەشتی بەرین بۆ.
هۆمێد٘وارێنمێ! ویری بەرزش و خەیاڵی پەڕ جە ئاوەزش فەرامۆش نەکەرمێ و گرد٘ وەخت و هەمێشە جە دڵمانە زیند٘ە بۆ .

#نویسەر :جەزا کامران (ادوایی)
#ویراستار:هومایون موحەممەدنژاد

زندگی نامە میرزاسعداللە خدیری
ﻣﯿﺮﺯﺍﺳﻌﺪﺍﻟﻠﻪ ﺧﺪﯾﺮﯼ ﺍز ﭘﯿﺸﮑﺴﻮتان شعر وهنر و ادبیات کرﺩ، ﺑﺎﻣﺪﺍﺩ ﺟﻤﻌﻪ ۲۲ ﺩﯾﻤﺎﻩ ﺩﺭ ﺳﻦ ۹۴ ﺳﺎﻟﮕﯽ ﺑﺪﺭﻭﺩ ﺣﯿﺎﺕ ﮔﻔﺖ .
ﻣﯿﺮﺯﺍﺳﻌﺪﺍﻟﻠﻪ ﺧﺪﯾﺮﯼ ﺷﺎﻋﺮی شوخ طبع ونازک خیال ﮐﺮﺩ ﺩﺭ ﺳﺎﻝ ۱۳۰۲ ﺩﺭ ﺭﻭﺳﺘﺎﯼ ﻫﺠﯿﺞ ﺍﺯ ﺗﻮﺍﺑﻊ ﺷﻬﺮﺳﺘﺎﻥ ﭘﺎﻭﻩ ﺩﺭ ﺍﺳﺘﺎﻥ ﮐﺮﻣﺎﻧﺸﺎﻩ ﻣﺘﻮﻟﺪ ﺷﺪ . ﻭﯼ ﺍﺯ سنین خردسالی احساس کرد که ذوق شاعری دارد.ﺧﺪﯾﺮﯼ ﺩﺭ ﺍﻭﺍﻥ نوﺟﻮﺍﻧﯽ ﺑﻪ ﺩﻟﯿﻞ ﺍﻧﻔﺠﺎﺭ چاشنی دینامیت سه انگشت دست ﻭ ﭼﺸﻢ چپ ﺧﻮﺩ ﺭﺍ ﺍﺯ ﺩﺳﺖ ﺩﺍﺩ ﻭ ﺩﺭ ﻣﯿﺎﻧﺴﺎﻟﯽ ﻧﯿﺰ ﻧﺎﺷﻨﻮﺍ ﺷﺪ ﻭﻟﯽ ﺑﺎ ﻭﺟﻮﺩ ﺍﯾﻦ ﻣﻌﻠﻮﻟﯿﺖﻫﺎ، طبع شعریش بیشتر شکوفاشد ودیوان شعرش که قسمت اعظم اشعار ایشان را تشکیل می دهد در سال ۱۳۹۰ توسط اینجانب جمیل فاروقی  ودر انتشارات احسان به چاپ رسید. 
ﺍﯾﻦ ﺷﺎﻋﺮ ﮐﺮﺩ ﺩﺭ ﺳﺮﻭﺩﻩﻫﺎﯼ ﺧﻮﺩ ﺍﺯ ﺷﺎﻋﺮﺍﻧﯽ ﻫﻤﭽﻮﻥ ﺳﻌﺪﯼ، ﺣﺎﻓﻆ ﻭ ﻧﯿﺰ ﺷﺎﻋﺮﺍﻥ ﮐﺮﺩ ﺳﺪﻩﻫﺎﯼ ﭘﯿﺸﯿﻦ ﻫﻤﭽﻮﻥ ﺳﯿﺪﻋﺒﺪﺍﻟﺮﺣﯿﻢ ﻣﻌﺪﻭﻣﯽ ﺗﺎﻭﮔﻮﺯﯼ ‏(ﻣﻌﺮﻭﻑ ﺑﻪ ﻣﻮﻟﻮﯼ ﮐﺮﺩ ‏) ، ﻧﺎﻟﯽ ﻭ ﻣﻼمصطفی  ﺑﯿﺴﺎﺭﺍﻧﯽ ﺗﺎﺛﯿﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺍﺳﺖ . ﻭﯼ ﺩﺭ ﺩﯾﻮﺍﻥ ﺷﻌﺮ ﺧﻮﺩ، ﺁﺛﺎﺭ ﻓﺮﺍﻭﺍﻧﯽ ﺑﻪ ﺯﺑﺎﻥﻫﺎﯼ ﮐﺮﺩﯼ، (سورانی واورامی) ﻭ ﻓﺎﺭﺳﯽ، ﺳﺮﻭﺩﻩ ﻭ ﺩﺭ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﻗﺎﻟﺐﻫﺎﯼ ﺷﻌﺮﯼ ﺍﺯ ﺟﻤﻠﻪ ﻣﺜﻨﻮﯼ، ﻏﺰﻝ، ﻗﺼﯿﺪﻩ ﻭ ﺭﺑﺎﻋﯽ ﻃﺒﻊ ﺁﺯﻣﺎﯾﯽ ﮐﺮﺩﻩ ﺍﺳﺖ .
میرزاسعدالله در اشعار اورامی که زبان اصلی خودش است با الهام از مولوی ،بیسارانی وصیدی اشعاری نغز وپرمحتوا سروده وعشق خود را در نهایت زیبایی وتسلط به تصویرکشیده است . 
ایشان دراشعارخود از استعاره وتشبیه وجناس ومستات لفظی و معنوی بهره گرفته است .
 ودر زندگی خود بجز از  معلولیتهای متعدد کش وفوسها ومحرومیتهای زیادی را تجربه کرده است  که در اشعار نغز وزیبایش انعکاس یافته است  ودر این قسمت از اشعار بسیار موفق تر است . میرزا سعدالله در اشعار سورانی وفارسی هم داد سخن داده ودر مرتبه ای پایین تر از اشعار اورامیِ ایشان قرار دارد.
 میرزا در کارهای صنعت گری صنایع دستی کلاش بافی  کشاورزی و باغداری استادی مسلم بود که درهر رشته از این هنر ها دارای ابتکارات منحصر به فرداست . استاد خدیری  سعی نموده در اکثر قالبهای شعری طبع آزمایی نماید ودر بسیاری از آنها موفق بوده است .ایشان بویژه پس از زمانی در رسانه ها ی ملی و بین المللی حضور یافت به شهرت زیادی دست یافت واشعارش زبانزد همه شد شاعرانی بویژه از منطقه اورامانات به تقلید از شیوه ایشان وگاهی با مکاتبه ومشاعره با استاد ، شعر سرایی وطبع آزمایی کرده اند وآنچه مسلم است  اینکه همه ،ایشان را به عنوان استادی مسلم وپیشکسوت قبول دارند ودر چندین مراسم وپس از انتشار دیوان ایشان ازطرف ادارات ارشاد وانجمنهای ادبی متعدد تجلیل به عمل آمد.

نمونەای ازشعر فارسی استاد

حاصل خشڪیدەام سبزه بخشیدی زنو
ماه دو هفته بودی ودرخشیــــدی زنو

جعبەی سیمین سینـــه ات درباز بود
دست برآن می نهادی تندپوشیدی زنو

ازنگاه قهرتومٲیوس گشتم دل حزین
بهر تسکین دل غم دیده خندیدی زنو

(سعد)میگویدنگاهی سوی ماکردی ولیک
تاترازو مهـروعشقت با چەسنجیدی زنو؟
٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭
دراشعاراورامی،میرزاسعداللەازدنیای پیچ وخم خیال بیشتربهرەمی برد،دریکی ازغزلوارەهایش بەنام(خەسەخانە)یابیمارستان،خودرابیماری می پندارد کەدراتاق میل وعشق دوست، بستری است و ازابزارواسباب بیمارستان استعارەگرفتەودرجهت ابرازعشق خود بهرە می گیرد و می فرماید:
چون دراین اتاق حب وعشق توبستری هستم اگر
بمیرم شاکی نیستم زیرادرمهیاکردن یكاتاق استاندارد برای بیمارت کوتاهی نکردەای،خارهجران تو،آمپول تزریق ودل
شڪافتە شدەی من ازدوری توباتارهای
گیسوی توبخیە میشود.عرق صورت سیم
گون توبجای سُرُم ودستمالت بسان باند
شڪستەبندی است وگردن بلوری توهمان شیشەی شربت من وقهروآشتیت دماسنج سنجش دمای تن بیمارمن ڪەباآشتیت علایم حیات درمن هویدا وباقهرت تاسرحد مرگ افول می کنم.
میرزا ازاستعارات بدیع وعمیق وگاهی هم دور،استفادە می کند؛برای مثال درغزلوارەای کەبرای ناشنوایی خودسرودەاست،دنیای اصوات رابە جهانی فراخناوپهناورتشبیه می کند کە با ناشنوایی خودروحش درزندان ظلمات  صدا محبوس شدەاست.واین چنین می فرماید:
ئەرواح نە زیندان تاریڪی سەوتەن
تیری قزای سەخت شنوام ڪەوتەن.
روحش قرین رحمت رب العالمین و
یادش گرامی باد. 
جمیل فاروقی



طبقه بندی: فرهنگی و هنری، اجتماعی، ادبیات/شعر، اخبار، زوانی هه‌ورامی، ده‌گاو زاوه‌ری/روستای دز‌آور، نوشتارهای همایون محمدنژاد، هومایون موحەممەدنژاد، جه‌زا کامران(ئه‌دوای)، میرزاسه‌عدوڵڵا خه‌دیری،
برچسب ها:هه‌ورامان‌هانه‌به‌رچه‌م-کتابخانه‌هورامان،یانه‌وکتێبووهه‌ورامانی-هه‌ورامان-هۆرامان-اورامان-اورامانات-دزآور(زاوه‌ر)-لهون-نوسود-تخت-ژاورود-پاوه-نودشه (نۆتشه)زرده-پریان-رێژاو(ریجاب)-شریف‌آباد-زاغه-کندوله-ته‌وێڵێ-بیاره-ساور-نودیجه-هه‌ڵه‌بجه-خۆرماڵ-مریوان-سروآباد-کرمانشاه-کردستان-دالانی-چهارقلعه‌عبدالملکی(زاغمرز-زینوند-حسین‌آباد-امیرآباد)هورامی های شمال ایران)عکس -شبک(شه‌به‌ک)-سنجار-کاکه‌یی-یارسان-ساور-نودیجه-زازا-زازاکی-قلعه قروه-چورژی-هومایون موحه‌ممه‌دنژاد،سه‌فه‌ره‌کێ گالیوێری،وه‌سیه‌ت په‌ی مه‌زهه‌ری،یانەوخەما،ژیوانامەو میرزاسەعدوڵڵای خەدیری(زندگی نامە میرزاسعداللە خدیری)،
نوشته شده در تاریخ شنبه 23 دی 1396 توسط همایون محمدنژاد
.: Weblog Themes By Abdollah Habibi :.