شه‌ونشینی فه‌رهه‌نگی«شه‌وچه‌ره»(به‌رنامێوی تایبه‌تی فه‌رهه‌نگی‌ جه‌ ئه‌ره‌مه‌رزیاو شنه‌و فه‌رهه‌نگوو هه‌ورامانی)  

بە پاو هەواڵوو کاکەئێبراهیم شەمس"ی پەی هەورامان هانەبەرچەم"ی:شه‌ونشینی فه‌رهه‌نگی «شه‌وچه‌ره»(به‌رنامێوی تایبه‌تی فه‌رهه‌نگی‌ جه‌ ئه‌ره‌مه‌رزیاو شنه‌و فه‌رهه‌نگوو هه‌ورامانی) جە شاروو پاوەی لوا ڕاوە.
ئه‌ره‌مه‌رزیاو شنه‌و فه‌رهه‌نگوو هه‌ورامانی جه‌ درێژایی جموجووڵه‌ فه‌رهه‌نگیه‌کاشه‌نه‌ دایمه‌ حه‌ولش دان تا به‌ عالته‌رین شێوه‌ به‌ فه‌رهه‌نگ و کلتووروو هه‌ورامانی خزمه‌ت که‌رۆ. یۆ جه‌ ئا ڕه‌سم و ئایینا که ژیوای خه‌ڵکوو هه‌ورامانیه‌نه‌ یاگێوه‌ی تایبه‌ته‌ش بیێنه‌، ‌ئایینوو شه‌ونشینی بیه‌ن که‌ هه‌ر چن ئیسه‌ فره‌ که‌مڕه‌نگ بیه‌نه‌وه‌ و په‌ی ئێمه‌ خه‌ڵکوو شاری ئێتر مه‌گه‌ر پێسه‌و ڕازێوی په‌ی زاڕۆڵاما نه‌قڵش که‌رمێ، به‌ڵام تا ڕادێوی که‌م دلێ بڕێو جه‌ ده‌گایانه‌ هه‌ڵای به‌ شێوه‌ی قه‌دٚێم ملۆ ڕاوه‌. 
ئێمه‌ به‌ پیشنیاروو هامکاراو ئه‌نجومه‌نوو شنه‌ی بڕیارما دا ئی ئایینیه‌ به‌ شێوێوی فه‌رهه‌نگی زیننه‌ که‌رمێوه‌ و جه‌ شه‌وه‌کاو زمسانیه‌نه‌ دوێ حه‌فتێ جارێو شه‌وێوه‌ ئه‌نجومه‌نه‌نه‌ بنیشمێره‌ و ئایینوو شه‌ونشینی به‌رمێ ڕاوه‌. 
وه‌ڵ جه‌ گردٚ چێوی با بزانمێ وه‌ڵینه‌کێما ئی شه‌ونشینیێشا چه‌نی گێرتێنێ:
خه‌ڵکوو هه‌ورامانی جه‌ ویه‌ردٚه‌نه‌ خه‌ڵکێوی فره‌ زه‌حمه‌تکێش بیه‌ن و گردٚوو ژیوایشا سه‌روو هه‌رمانه‌و باخداری و کشت و کاڵ و تا ڕادێوی که‌میچ ئاژه‌ڵداری چه‌رخیان. به‌ جۆرێو که‌ شش مانگه‌و وه‌هاری و هامنی یه‌کسه‌ر هه‌رمانه‌ش که‌ردٚێنه‌ و وێره‌گا به‌ له‌شێوی شه‌که‌ت تا ساعبێ وته‌ن.
به‌ڵام شه‌وه‌کێ پایێز و زمسانی که‌ شه‌وێ سه‌ردٚێ و درێژێ بیێنێ، خه‌ڵکی په‌ی ئانه‌ی بتاوا وه‌ختوو وێشا په‌ڕ که‌راوه‌ به‌ نۆبه‌ شه‌ونشینی لوێنێ یانه‌و یه‌کترینی و تا یه‌رێ چوار سه‌عاتێ به‌ قسێ وه‌شێ و ڕازئه‌وه‌گێڵنای و به‌ گه‌مه‌ که‌ردٚه‌ی و به‌ شه‌وچه‌ره‌ واردٚه‌ی شه‌وه‌کێشا دێنێ سه‌ر.
سه‌مه‌روو باخه‌کاو هه‌ورامانی فره‌ته‌ر یا هه‌ناری بێنێ یا وه‌زی. جه‌ ئی شه‌وانه‌ بڕێو وه‌ختێ ئی شه‌ونشینیێ یاردٚی دایچش پاڵه‌نه‌ بێ و وه‌زه‌ره‌ماڕای و مه‌ژگه‌ چنیه‌ی و هه‌ر پاسه‌ هه‌ناره‌کوای و ڕۆگنار گرینایچ به‌ گه‌ل جه‌ ئا شه‌وانه‌ ئه‌نجام دریێ.
وه‌ختێو باسوو شه‌ونشینی کریۆ بێ ئێختیار زه‌ینما ملۆ سه‌روو دویه‌ر چێوا:‌ گه‌وره‌وه‌بازی، ڕاز ئه‌وه‌ گێڵنای و شه‌وچه‌ره‌واردٚه‌ی‌.
گۆره‌وه‌ بازی یۆچا گه‌ما بێ که‌ فره‌ته‌ر پیای و کوڕێ جوانێ ئی گه‌مه‌یه‌ که‌رێنێ و پاڵشه‌نه‌ گرم و قاڵ بێ و گۆرانیه‌ واته‌ی و شادٚی و خه‌ڵک گردٚ پێسه‌و یۆی بێ نه‌ که‌س ده‌وڵه‌مه‌ن بێ و نه‌که‌سیچ ئاورایێنه‌ سه‌ره‌ نیێوه‌.  
شه‌وچه‌ره‌ ئا واردٚه‌مه‌نیه‌ بێ که‌ شه‌وه‌کاو پایێز و زمسانی دلێ شه‌ونشینیه‌کانه‌ دلێڕاسه‌و یانه‌یه‌نه‌ سفره‌ یاوێنێره‌ و شه‌وچه‌ره‌ش که‌رێنێ سه‌ر و گردٚ پێوه‌ره‌ وه‌رێنێش. شه‌وچه‌ره‌ جه‌ هه‌ورامانه‌نه‌ تایبه‌ت بێ به‌ ئا سه‌مه‌را که‌ باخه‌کانه‌ بێ. فره‌ته‌ر هه‌ناری بێنێ و مژگه‌ و هه‌چکوچی و هه‌نجیره‌ وشکێ و ساوه‌ لتێ و قه‌یسی و .... ئیجا ڕه‌سمێو بێ دماو هه‌نار واردٚه‌ی ئافته‌وه‌ و له‌گان ئارێنێ و پیای ده‌سێشا شۆرێنێ.(ئه‌ڵبه‌ت ئینه‌ نموودێو جه‌ پیاسالاری بێ).
به‌ڵام جه‌ ویاری فه‌رهه‌نگیو ئی باسه‌یه جه‌ شه‌ونشینیه‌کانه‌ باسوو ڕاز ئه‌وه‌گێڵنایا. ئاوه‌خت که‌ هیچ ڕه‌سانێو نه‌بێ؛ نه ئینترنت و نه‌‌ میدیا و نه‌ ڕادیۆ و نه‌ ڕۆنامه‌ و گۆڤار و حه‌تتا نه‌ کتیب بێ، ڕاز ئه‌وه‌گێڵنای فره‌ ڕه‌واجش بێ. خه‌ڵکی دماو یه‌ک ڕۆی کاری یا چن ڕوێ کاری په‌ی ئیسراحه‌تی و ده‌مه‌ته‌قێ شه‌ونشینیه‌نه‌ ده‌وروو یۆی گلێرێ بێنێوه‌ و داوا که‌رێنێ جه‌ پیایوی شاره‌زای باسه‌وادٚی که‌ پنه‌ش میرزا واچینێ ، تا ڕازه‌شا په‌ی گێڵنۆوه‌. و ئه‌پێسه‌ چن سه‌عاتێو وه‌ختوو وێشا ویارنێنێ. ئی شه‌خسه‌ که‌ ڕازه‌‌کێ گێڵنێوه‌، ئێننه‌ ڕازه‌‌کێش ملوو خه‌ڵکیه‌ره‌ و به‌ تایبه‌ت جوانا و زارۆڵاره‌ کاریگه‌ریش بێ، ئا خه‌ڵکه‌ وێشا نیێنێ یاگێ پاڵه‌وانه‌کاو ڕازه‌کێ. ماچا جارێوشا جه‌ یۆ جه‌ ده‌گاکاو هه‌ورامانی وێره‌گانێو دماو نانوو وێرێگای خه‌ڵکی فره‌ سه‌روو حه‌وزی گلێرێ باوه‌ و کیانا شۆنه‌و میرزافڵانه‌که‌سی که‌ ڕاز ئه‌وه‌گێڵن بیه‌ن. میرزا به‌ ئاو و تاو ده‌س که‌رۆ ڕازه‌وه‌گێڵنای که‌ فڵان پاڵه‌وان شمشێره‌که‌ش کێشا و به‌ زه‌رب ماڵاش دژمه‌نه‌که‌یشه‌ره‌. چا عانه‌نه جوانێو ئێننه‌ دلێ ڕازه‌کێنه‌ بۆ و وێش نیان یاگێ پاڵه‌وانه‌که‌ی، خه‌نجه‌ره‌کێشۆ و که‌رۆش له‌مه‌و یۆته‌ریه‌ره‌ که‌ پاڵشه‌نه‌ نیشته‌نه‌ره‌. ئینه‌ گرد کاریگه‌ری ڕازێ و ڕاز ئه‌وه‌ گێڵنای جه‌ شه‌ونشینیه‌کانه‌ بیه‌ن.
ئێمه جه‌ ئه‌نجومه‌نوو شنه‌و فه‌رهه‌نگوو هه‌ورامانیه‌نه‌‌ حه‌ولما دان تا ویاری فه‌رهه‌نگیو ئی باسیه‌ وه‌رچه‌م گێرمێ و سه‌رشه‌وه‌ هه‌رمانه‌ که‌رمێ. چوون ئی شه‌ونشینیێ فره‌ته‌ر به‌ شه‌وچه‌ره‌که‌ش ئه‌ژناسیان، هه‌رمانه‌کێما نامێما نیه‌ینه‌ «شه‌وچه‌ره‌». 
ئێمه‌ جه‌ شه‌ونشینیه‌کاو شه‌وچه‌ره‌یمانه‌ سه‌روو  ڕازئه‌وه‌گێڵنای، داستان نویسی، شێعره‌ و فولکلۆر، قسێ وه‌شێ و هه‌ر ئاچێوه‌ که‌ به‌ نامێو فه‌رهه‌نگی ده‌مواچوو هه‌ورامانی نامێ بریۆ، مانۆڕه‌ مدٚه‌یمێ و هه‌ر شه‌وێوه‌ جه‌ که‌سایه‌تیێوی شاره‌زای خوڵکه‌ که‌رمێ تا باسی ئه‌سڵی گێرۆ ده‌س. دماو باسی ئه‌سڵی که‌ به‌ینوو نیم سه‌عات تا سه‌عاتێوی درێژه‌ش هه‌ن، که‌سانێوته‌ر به‌ وتاری کۆتا، داستانه‌ یا ڕازه‌ و شێعره‌ و ویره‌وه‌ری و.... جه‌ مه‌راسمه‌که‌نه‌ به‌شداری که‌را و  به‌ ڕه‌سموو قه‌دٚیمی شه‌وچه‌ره‌یچ په‌ی ئه‌ره‌نیشتاو مه‌جلێسه‌که‌ی منریۆره‌.
ئینه‌ باسێوی گردٚی سه‌روو شه‌ونشینیه‌کا بێ. ئێمه‌ ئه‌وه‌ڵین شه‌وچه‌ره‌ما شه‌وه‌و 18و ئارگای گێرت و بڕیار دریا هه‌ر دوێ حه‌فتێ جارێو چوارشه‌مه‌ شه‌وه‌نه‌ ئی به‌رنامه‌یه‌ به‌رمێ ڕاوه‌. 

1-باس سه‌روو شه‌وچه‌ره‌ی که‌ کاکه‌ فه‌تحوڵڵا ڕه‌زایی به‌ تێروته‌سه‌ڵ ئی باسشه‌ گێڵناوه‌ و ئامانج و ورپێکه‌کێو شنه‌و فه‌رهه‌نگوو هه‌ورامانیش شیکاری که‌ردٚێ.
2- مامۆسا مۆمن نووری سه‌روو ڕازا و فه‌لسه‌فه‌و ڕازئه‌وه‌گێڵنای جه‌ هه‌ورامانه‌نه‌ باسش که‌ردٚ
باسی ئه‌سڵی شه‌وچه‌ره‌و دوێ، سه‌روو فولکلۆری و شێعره‌ و گۆرانیه‌ فولکلۆریه‌کاو هه‌ورامانی بێ. مامۆسا وه‌لی فه‌تاحی باسێوی جوان و تێر و ته‌سه‌ڵش سه‌روو فولکلۆروو هه‌ورامانیه‌و که‌ردٚ و دما ئاخریچ داستانێوه‌ی تازێو«فه‌ته‌»یش په‌ی مه‌جلێسه‌که‌ی واناوه‌. 


شه‌وچه‌ره‌و یه‌کی: 18/10/98 ئه‌ره‌نیشته‌کێ 25 نه‌فه‌رێ

شه‌وچه‌ره‌و دوێ: 2/11/98  ئه‌ره‌نیشته‌کێ 16 نه‌فه‌رێ

شه‌وچه‌ره‌و یه‌رێ: 16/11/98  ئه‌ره‌نیشته‌کێ 40 نه‌فه‌رێ

مامۆسا حه‌بیبوڵڵا مسته‌وفی مه‌جلێسوو شه‌وچه‌ره‌یش به‌ که‌لامی شیرینیش ڕازناوه‌. باسێوی ئه‌ده‌بی عێرفانی که‌ تایبه‌ت بێ به‌ ئه‌شق جه‌ وینگاو عێرفانیه‌و  و  وه‌راوەری که‌ردٚه‌ی دوێ ئه‌حواڵێ عێرفانیێ خه‌وف و ڕه‌جای که‌ بڕێو جه‌ عارفا خه‌وفێ و ته‌رس جه‌ مه‌عسیه‌تی په‌ی یاوای به‌ خودٚای ئه‌سڵوو ئیمانی مزانا جه‌ حاڵێوه‌نه‌ ده‌سێوته‌ر جه‌ عارفا  عه‌قیده‌شا به‌ ڕجا و ئومید و ئه‌شق به‌ خودٚایا  و نموودوو ئی دوه‌ مه‌کته‌به‌ عێرفانیه‌ جه‌ غه‌زالیه‌کانه‌(ئێمام موحه‌ممه‌د و ئێمام ئه‌حمه‌د غه‌زالی) وینمێ. فره‌و عارفا په‌ی یاوای به‌ مه‌عبوودیشا عه‌قیده‌شا به‌ عه‌شق و وه‌شه‌ویسی به‌ خودٚایه‌ن که‌ نموونه‌ش عه‌تار و حه‌لاج و مه‌وله‌وین. و ئه‌گه‌ر ئێمه‌ نموودێو جه‌ عارفا و شاعێراو هه‌ورامانی په‌ی ئی مه‌کته‌بیه‌ بێزمێوه‌، متاومی به‌ مامۆسا بێسارانی ئیشاره‌ که‌رمێ. مامۆسا بێسارانی هینوو قه‌ڕنه‌و یانزه‌و کۆچی و حه‌فده‌و میلادیا و سه‌بکش جه‌ شێعره‌نه‌ مه‌شهوورا به‌ سه‌بکی ڕۆمانتیسم جه‌ حاڵێوه‌نه‌ سه‌بکی ڕۆمانتیسم سه‌دٚ ساڵێ دماو بێسارانیه‌و جه‌ ئورووپانه‌ زهوورش که‌ردٚ.و...
( حەول مدٚه‌یمێ ئی باسوو ئاغای مسته‌وفیه جه‌ قاڵبوو وتارێوی تایبه‌تیه‌نه‌ جه‌ سایته‌کانه‌ وه‌ڵا که‌رمێوه‌.)



طبقه بندی: فرهنگی و هنری، اجتماعی، ادبیات/شعر، اخبار، جفرافیا، شهرها و روستاهای هورامان، نه‌سیمووفه‌رهه‌نگوووهه‌ورامانی، ئێبراهیم شه‌مس، فه‌تحوڵڵا ڕه‌زایی، وەلی فەتاحی، میرزامەجید عەدەمی و فەیسەڵ هێدایەتی، فایق لوتفی، حه‌بیبه‌ڵڵا موسته‌وفی، قەیۆم دانشوەر،
برچسب ها:هه‌ورامان‌هانه‌به‌رچه‌م-کتابخانه‌هورامان،یانه‌وکتێبووهه‌ورامانی-هه‌ورامان-هۆرامان-اورامان-اورامانات-دزآور(زاوه‌ر)-لهون-تخت-ژاورود-پاوه-نوسودـ نودشه (نۆتشه)زرده-پریان-رێژاو(ریجاب)-شریف‌آباد-زاغه-کندوله-گەورەجوـ ته‌وێڵێ-بیاره-ساور-نودیجه-هه‌ڵه‌بجه-خۆرماڵ-مریوان-سروآباد-کرمانشاه-کردستان-دالانی زاوەرـ سنندج-چهارقلعه‌عبدالملکی(زاغمرز-زینوند-حسین‌آباد-امیرآباد)هورامی های شمال ایران)عکس-شبک-سنجارـ باجلان-کاکه‌یی-یارسان-ساور-نودیجه-زازا-زازاکی-قلعه قروه-چورژی-هومایون موحه‌ممه‌دنژادـ سه‌فه‌ره‌کێ گالیوێری ـ وه‌سیه‌ت په‌ی مه‌زهه‌ری ـ یانەوخەما،شه‌ونشینی فه‌رهه‌نگی «شه‌وچه‌ره»(به‌رنامێوی تایبه‌تی فه‌رهه‌نگی‌ جه‌ ئه‌ره‌مه‌رزیاو شنه‌و فه‌رهه‌نگوو هه‌ورامانی)،
نوشته شده در تاریخ جمعه 18 بهمن 1398 توسط همایون محمدنژاد
.: Weblog Themes By Abdollah Habibi :.