تبلیغات
هه‌ورامان هانه‌به‌رچه‌م



نویسه‌ر:هومایون موحه‌ممه‌دنژاد

باسیوی جیاواز جه باره‌و  زوان و فه‌رهه‌نگوو هه‌ورامانی و

ڕه‌وتوو نویسته‌ی جه ویه‌ردەنه تائیسه.

هورامان هانه به رچه م 
وه‌ڵینه
هه‌رمان و مانیای په‌ی زوان و فه‌رهه‌نگ و نه‌ته‌وه جه هه‌ر وه‌ڵاتیوه‌نه مایه‌و شانازی و یاگێ ده‌سوه‌شانه‌ و چپڵه‌کواینه٬به‌ڵام برێو جارێ ،سه‌رسامی و سه‌رسوڕمه‌نه‌ی و ویرکه‌رده‌ی جه چن خاڵێ و قسێ بێ قیمه‌تێ٬ڵاڵی مارۆ په‌ی زوانی و گڕی مارۆ په‌ی ده‌نگی و که‌ری مارۆ  په‌ی گۆشی!!.
یۆ ئه‌چی زوانا٬زوانی هه‌ورامیا که جه ویه‌رد٘ه‌نه تائیسه به سه‌رئاماکا و شانازی زوان و ئه‌رکوو پارێزنایش جه دمارۆنه باس کریۆ.
زوانی هه‌ورامی یۆ جه زوانه‌کاو هند و ئۆرووپایا که ژیواش جه ئێرانه‌نه و مه‌حاڵوو کورده‌سانه‌نه بیه‌ن٬که ویه‌رد٘یوی فره دوور و بنه‌ڕه‌تدارش هه‌ن و تاومێ واچمێ:زوانیوی کۆن و دیارد٘ه‌و هه‌زاران ساڵین.
به پاو به‌ڵگه‌و ویه‌رد٘ه‌و کورده‌واری ئی زوانه٬زوانوو ره‌سمی و نویسه‌ی جه کورده‌سانی قه‌دیم بیه‌ن و زوانوو حاکێماو وه‌ختی پێسه‌و ئه‌رده‌ڵانیه‌کا و زوانوو شێعروو شاعێرا و نویسه‌ره‌کاو کورده‌واری جه هەورامان تا سنه‌ی ئه‌رده‌ڵان تا کرماشان و ئیلام و لورستان و تا ئه‌رسه‌نجانوو تۆرکیه‌ی به زوانی هه‌ورامی،گۆرانی-ماچۆ-زازا(زازاکی) ئه‌ژناسیان. وه‌ش‌ته‌رین٬خاس‌ته‌رین٬شیرین‌‌ته‌رین شێعر٬وتار و په‌خشانێ ئه‌پی زوانه‌یه  نویسیەنێ.
شاعێری گه‌ورێ هەورامانی پێسه‌و:مامۆسابێسارانی-سه‌یدی هه‌ورامی-میرزاعه‌بدولقادری پاوه‌یی-پیرشالیاری هەورامی-میرزاشه‌فیع پاوه‌یی-مه‌ڵڵاخدری رواری-مه‌ڵاحه‌سنی دزلیی-وه‌لی دێوانه و خانای قۆبادی و ئه‌ڵماس خان که‌ندوله‌یی و‌...
شاعێری گه‌ورێ کورده‌واری که به زوانی هه‌ورامی شێعرێشا نویستێنێ پێسه‌و: عه‌بدولره‌حیم تاوه‌گۆزی(مامۆسا مه‌وله‌وی‌کورد)-مه‌هجووری-ئه‌حمه‌دبه‌گی‌کۆماسی-په‌رێشان-مه‌ستووره‌ی‌کۆردستانی(ئه‌ردەڵان)-مامۆسامه‌جزووب ‌و فره‌و شاعێراته‌ری که نه جه‌ هەورامانه‌نه به‌ڵکوو جه کۆردسانه‌نه هه‌ساره‌کاو ئه‌ده‌ب و زانیاری بێنێ.
هه‌ورامان جه ویه‌رد٘ه‌نه یاگێ ژیری و زانایی و فه‌رهه‌نگ و کانگاو ویر و خود٘اپه‌ره‌سی بیه‌ن و یادگاروو شاروو  (هارهار-ته‌رتیبا-ماتانا-ئاته‌شگا-ده‌ربه‌ن که‌ڵه‌م-قه‌ڵاو پاڵنانی و سلێنێ-ته‌وێڵێ و بیارێ)
ماوا پیاخاسا زه‌مانی و سه‌رچه‌مه‌و ژیرلامه‌رێ و کۆڵه‌کێو یانه‌و ئه‌ده‌ب و فام و زانیاری و کۆگاو دیانه‌تێو و دیارده‌و وه‌شی و سه‌یرانی.
زوان پێسه‌و ماواو یاونایەو واته‌کاو ویه‌رد٘ه‌‌و نه‌ته‌وه‌کا تائیسه بیه‌ن کوردبیه‌و هەورامیه‌کا بیه‌ن به شانازی و ئینه‌چه بیه‌ن به ئه‌ژناساو هەورامانی پێسه‌و  زوانیوی ڕه‌سه‌ن جه کورده‌واریه‌نه. نه‌ته‌وه‌و فره‌و نژاده‌کا پێسه‌و کورد-فارس-وبەلووچ و...گێڵۆوه‌ په‌ی هێندوئۆرووپای و ئامای ئاریایه‌کا به‌ڵام به زوانیوی جیاواز هه‌رچن فه‌رهه‌نگ و شێوه‌و ژیوایشا به‌ یه‌کترێ نزیک بۆ.
ئی جیاوازیه جه‌ قۆرئانی پیرۆزیه‌نه باس کریان وخود٘ای تاقانه به ئه‌ره‌نیای ئێنسانه‌کا به نه‌ته‌وه ‌و نێژاد و ره‌نگ و زوان و ته‌نانه‌ت جه خود٘ا فره‌ته‌رسای ئاد٘ێشا به عاڵته‌روو گرد٘یشا نامێ به‌رۆ.
و ئینه‌یه که واچمێ مشیایا هه‌ر نه‌ته‌وێو یه‌ک زوانش بیایا چه‌نی حێکمه‌توو خود٘ای دژایه‌تی که‌رێ.
به واته‌و مه‌رحوموودوکتور عه‌لی رۆخزادی که شانازی وه‌رده‌س و مسیاریشا جه ده‌ورانوو زانشتگایه‌نه که‌روو فه‌رماوێ:
زوانوو کوردی جه 4زوانی گڵێرەوبیه‌ن:
کۆرمانجی-سۆرانی-هه‌ورامی-که‌لهۆری

خانای قۆبادی336ساڵێ چیوه‌ڵ‌ته‌ر خه‌ڵکوو وه‌ڵاتوو باجڵانی به شانازی وبه زوانی هەورامی جه زوانوو و نه‌ته‌وه‌که‌یش دێفاع که‌روو.
هه‌رچه‌ن مه‌واچان  فارسی شه‌که‌ره‌ن
کوردی جه‌ شه‌که‌ر به‌ڵ  شیرین ته‌ره‌ن
یه‌قینه‌ن  جه‌ ده‌ور  دونیای  پڕ ئه‌ندێش
هه‌ر که‌س   دڵشاده‌ن  وه‌  زوانوو وێش

به‌ڵگه‌و واته‌کا و سه‌نه‌دی زوان بیه‌ی زوانی هه‌ورامی
به‌ڵگه ‌و واته‌کا و سه‌نه‌دی ویەرین په‌ی زوان بیه‌ی زوانی هه‌ورامی که جه کورده‌واریه‌نه به زوان نامێ بریان،به‌ڵکوو پێسه‌و نه‌ته‌وێوی جیاواز هه‌ورامی واچیان.
1-یه‌ره‌قه‌باله‌که‌و هه‌ورامانی: قه‌باڵه‌و(ته‌وه‌ن‌تاشیه‌کێ‌ته‌نگیوه‌ری)نویسه‌ی سه‌روو ته‌وه‌ن‌تاشیه‌کێ ته‌نگیوه‌ری لاو پاڵنگانی که جه مه‌حاڵوو هه‌ورامانی ئیزیەینێوە‌ و ئینه باسیوی؛کۆڵ؛و،کۆتان و سه‌ره‌نجێو ئا قه‌باڵا که‌رمێ:
1-1:قه‌باڵێوشاجه120ساڵێ وه‌ڵ جه ئه‌د٘ابیه‌ی حه‌زره‌تووعیسای(سڵاموو خود٘ایش وه‌نه‌بۆ)جه ساڵوو
1305ڕۆجیاری که‌سێوبه ناموو (حۆسه‌ینی) ده‌روێش و مۆریدوو شێخ عه‌لا‌ئه‌دینی نه‌قشبه‌ندی جه مه‌ڕێوه‌نه لاو ته‌نگیوه‌ری کوزێوە خاکینه په‌ر جه ئه‌رزه‌نش ئیسته‌و که به‌ڵگیو/قه‌باڵێو به زوانی ئه‌ویستایی سه‌روو پۆسوو ئاسکی چه‌نی بڕێو خه‌ت و زوانی پارتی (په‌هله‌وی ئه‌شکانی)په‌شتوو قه‌باڵه‌کێ نویسیابێ و دیسان قه‌وڵنامێ و به‌ڵگه‌و قه‌وارێو زه‌مین بێ که به که‌سیۆته‌ری دریا بێ که به خه‌ت و زوانی یونانی نویسیا بێ که جه ویره‌وه‌رینه (بنچاقووهه‌ورامانی)مژناسیا.
*ئی بنچاق وقه‌باڵێ ئینه جه مووزه‌و ئاڵمانی*
2-1:قه‌باڵێوشاجه 88ساڵێ وه‌ڵ جه ئه‌د٘ابیه‌ی حه‌زره‌تووعیسای(سڵاموو خود٘ایش وه‌نه‌بۆ)
3-1:قه‌باڵێوشا جه 21تاکو22ساڵێ وه‌ڵ جه ئه‌د٘ابیه‌ی حه‌زره‌تووعیسای(سڵاموو خود٘ایش وه‌نه بۆ)
2-شێعره‌و(هۆرمزگانی)سه‌روو پۆسی جه مه‌حاڵووجێشانه لاوشاروو سلیمانی(کوردەسانووعێراقی)به ناموو:
هۆرمزگان ڕمان  ‌ئاتران  کژان
        وێشان شارده‌و گەوره‌ی گەوره‌کان
زۆرکار  ئه‌ره‌ب  کردنه  خاپوور
          گنای پاڵه‌ی  هه‌تا  شاره‌زور
شن وکنێکان وه‌ ده‌یل په‌شێنا
          مێردئازا  ملێ  و  ڕۆی هۆنیا
3--زوانی هه‌ورامی زوانوو دین و ئائینی یارسان(ئه‌هلووحه‌قی)به درێژی 1000ساڵێ.که ئینه وێش به‌ڵگێوا جه زوان بیه‌و‌ هەورامی ئێسبات که‌رۆ (کتێبه‌کاو سه‌رئه‌نجام و حه‌وته‌وانه)
4-یۆ جه ڕه‌سه‌ن‌ته‌رین زوانا مه‌حاڵوو کورده‌واریا:چوون1500سالێ به‌ڵگه و سه‌نه‌دێ ره‌سمی و زوان‌ بیه‌ی هه‌ورامی جه سینه‌و تاریخ و ویه‌رد٘ه‌ینه نویسیان (زوانوو ره‌سمی ئه‌میرا ئه‌رده‌ڵان جه شاروو سنه‌ی و زوانوو شێعروو شاعێرا کوردەواری بیه‌ن که وه‌ڵته‌ر باس کریا)
باوه‌رشا ئانه بێ زوانی هه‌ورامی زوانیوی ده‌وڵه‌مه‌ن و وه‌ش و پڕمانا و قه‌د٘یمی ته‌ڕا. ژه‌ن و پیا جه یۆی تاقی کریۆوه و واته‌کێش چه‌نی زوانه ویه‌رد٘ه‌کا پێسه‌و ئه‌وێستا و په‌هله‌وی فڕه‌ته‌ر نزیکا.
5-جه کتێبوو(المعجم فی معابیر اشعار العجم)نویسه‌و شه‌مس‌قه‌یس ‌رازی جه سه‌رده‌موو قه‌رنوو هه‌شتموو هێجری قه‌مه‌ری ئامان که:(شێعره‌وه‌شه‌کا هەورامانی و زوانی په‌هله‌وی جه عێڵموو ‌عه‌رووزی په‌ی جوانه‌کاعێراقی وانێشاوه و ئاد٘ێچێ فڕه پنه‌شا وه‌شێ نه‌بێنێ).
لحن اورامن وبیت پهلوی 
                 زخمەی رود وسماع خسروی
بلندآ‌هنگ اورامن بهرگلزاروگلش             به هربازاروبه هربرزن به هرکاخ وبه هر منظر
و دیسان ماچۆ:وه‌شته‌رین وه‌زنه‌کاو جه شێعره‌نه به/فه‌هله‌ویات/نامێ بریا و ئاهنگه‌که‌‌شا به نامێ اورمنان واناشەو و له‌حنه‌که‌ش اورامن یا اورمنان ماچا؛که ئی زوانه جه مه‌حاڵوو کورده‌واری به زوانی هه‌ورامی مژناسیۆ.
6-واته ‌و قسێ زانایا و مامۆسایا و نویسه‌ره‌کاودنیای سه‌بارت به زوانی هه‌ورامی:
مامۆساهه‌ژارمۆکریانی:وه‌ش‌ته‌رین و شیرین‌ته‌رین زوانوو شێعرێ زوانوو هه‌ورامیا.
دیاکونوف روسی:زوانۆ هه‌ورامی ،تایبه‌ت جه شاخه‌و زوانه‌کا ئێرانیا.
پروفسۆرمینس:زوانی هەورامی زوانیوی تێکه‌ڵ بیه‌ی جه زوانوو قه‌باڵه‌کاو هەورامانیا(ئه‌وێستا-په‌هله‌وی-یوونانی)
فڕه‌زانا ئۆرووپا و دۆنیای ئاکریستنسن وم.بنیدیکتسین-مەکەنزی-ئی سوونیش: هەورامی زوانش کوردی نیا و تایبه‌ت ئینا جه کوردەسانه‌نه ژیوۆ.
عه‌لامەعه‌لی ئه‌کبه‌ر دێهخۆدا ماچۆ: زوانووهه‌ورامی زوانیوێ سه‌ربه‌وێشا (موستەقێل)و رازوانێوی وقه‌واعێدیوی تایبه‌تش هه‌ن وزوانوو ره‌سمی مه‌حاڵوو کوردەسانیا.
مه‌لکە‌لشۆعه‌رای‌به‌هار جه کتێبوو سه‌بک شناسی ماچۆ:فره‌و زوانوو ئه‌وێستای زوانی هەورامیا.
7-شاعێری گه‌ورێ کوردەسانی به زوانی هه‌ورامی شێعرێشا هه‌نی و جه‌ مه‌حاڵوو کورده‌واری به‌ڵکوو پێسه‌وهه‌ساره‌کاو ئه‌دەبیاتی کورده‌واری دیارێنێ: مامۆسامه‌وله‌وی-مه‌هجووری-ئه‌حمه‌دبه‌گی کۆماسی-په‌رێشان-مه‌ستووره‌ی کۆردستانی-مامۆسا مه‌جزووب ‌و...
که‌سانێو بێ ئانه‌یه بزانا زوان و فه‌رهه‌نگ و نه‌ته‌وه‌ چێشا!جه ڕۆ نه‌زانی و که‌مته‌ر خه‌می و په‌ی ئاژاوه‌گێڵای قسێ سووکێ و دوور جه ئه‌ده‌ب و نه‌زاکه‌تی که‌را٬و ئی حۆرمه‌ت ماڕایه و سووکه‌یاتی چه‌نی که‌سانێو که ئه‌وپه‌روو خه‌م و خه‌فه‌ت و ئاواتشازوان و فه‌رهه‌نگوو کورده‌واریا نه چێوێوته‌ر٬لاو گرد که‌سیه‌نه قه‌بووڵ مه‌کریۆ.
گرد٘ وه‌ختێو ئینه واته‌و گرد٘یمانه که ‌به شانازی وێما به کورد مزانمێ٬و هیچ وه‌خت جه نه‌ته‌وه‌و وێما دووریێ مه‌گێرمێ ،به‌ڵام په‌ی زوانی هه‌ورامی پێسه‌و کوردبیه‌یما شانازی که‌رمێ.
ڕه‌وتوو نویسه‌ی به زوانی هەورامی ئه‌چی سه‌رده‌مه‌نه چه‌نی نویسه‌ی جه ویه‌رد٘ه‌یه‌نه فره‌ نزیک بیه‌ن و پێسه‌و واته‌و مه‌رحوموو کاکه‌ محه‌مه‌دی موسته‌فازاده‌ نویسه‌ی به زوانی هه‌ورامی ئاڵاو قه‌ڵه‌میما بۆ.نویسه‌ی کتێبێ نه‌سر و په‌خشانی هه‌ورامی ڕۆبه‌ڕۆ فره‌ته‌ر بۆ و ئاواته‌وازه‌نا به دڵسووزی خه‌مه‌وه‌ره‌کاش یانه‌و هه‌ورامیه‌کا به کتێبی زوانه‌که‌یما پێسه‌و سه‌وزی شاهۆ و داڵانی و کۆساڵانی سه‌وز و گه‌شاوه بۆ.
 پارێزنای زوانی ئه‌رکوو کێن؟
ئه‌رکوو پارێزنای زوانی هەورامی٬جه ئه‌د٘ایا هه‌ورامی زوانه‌نه فره‌ته‌ر دیارا. ئه‌د٘ای هه‌ورامی مشیۆ ویرش بۆ زوان ئه‌مانه‌تێوا دریان ده‌سش و ئاد٘ێچه به ئاوه‌زی ژیرانه و ویری ژیرلانه چه‌نی زارۆڵه‌کاش هه‌ورامی قسێ که‌رۆ٬وێش به‌ که‌م نەزانۆ و پێسه‌و ئه‌د٘ایا زواناته‌ری ویر و خه‌مش زوانه‌که‌ش بۆ٬که به داخیوی فره برێو جه ئه‌د٘ایا که‌مته‌ر خه‌مێنێ و دمارۆ زوانه‌که‌یما سیاویش مرمانوو.
هه‌ر چن که ئیسه٬زوانوو سۆرانی و کورمانجی و که‌لهۆری هەرمانەو نویسەیسا فرەتەر دیاری مد٘ۆ٬ مشیۆ ویه‌رد٘ه‌ما ویرنەشۆوه و ئەر هیچ نه‌که‌رمێ ،زوان جە بەین ملۆ، په‌وچی به فه‌وتیاو زوانی٬کێ‌بیه‌یما(هۆویه‌ت) فه‌وتیۆ و ملۆ به‌ینه‌نه.به‌یدێ به نویسه‌و کتێب و وتار و داستانێ به زوانی هەورامی٬شانازی وه‌ڵینیش زیند٘‌ه که‌رمێوه. 
واته‌کام چه‌نی ئه‌د٘ای هه‌ورامی زوان ئینه‌ن:
ئه‌د٘اگیان!مه‌گه‌ر زوانه‌که‌و تۆ نه‌بێ زوانوو ره‌سمی و ئه‌دەبی کورده‌واری بێ!مه‌گه‌ر شێعروو هۆرمزگان رمان یادگاروو واته‌کات نه‌بێ!مه‌گه‌ر دوعاوئایینوو یارسانی به هه‌زاران ساڵ ویه‌رد٘ه به زوانه‌که‌و تۆ نه‌نویسیان!مه‌گه‌ر زوانه شیرینه‌کو‌و تو مه‌له‌وی جافیش نامد٘ارش نه‌که‌رد!مه‌گه‌ر مه‌ستووره‌ش پێسه‌و هه‌ساریوی دیاریش نه‌د٘ا!
مه‌گه‌ر........مه‌گه‌ر ..........مه‌گه‌ر
ئه‌د٘اگیان!ئێتر وه‌سێن.ئینه که واچمێ هه‌نمێ و به‌ڵام هیچ نه‌که‌رمێ و ته‌نانه‌ت شانازیه‌کاو زوانه‌که‌یم نامێ به‌رمێ٬هیچما نه‌که‌رد٘ه‌ن شمه تاقه‌داروو زوان و فه‌رهه‌نگ و ئه‌دەبوو هەورامانیه‌ندێ زارۆڵه‌کات ویرت نه‌شا پێسه‌و کاکه موحه‌مه‌دی فه‌هیم فەرماوۆ:
هه‌ر‌که‌س نه‌زانۆ زوانی ئه‌د٘ایی
          دارای نه‌زانه‌ن که‌وته‌ن گه‌د٘ایی

منیچ پێسه‌و زارۆڵه‌و هه‌ورامانی ماچۆ:

ئه‌د٘اگیان!زوانوو هه‌ست و ئێحساسیم و زوانوو ئاوه‌زیم و زوانوو ویر و ژیریم زوانه‌که‌و شمه‌ن٬فێرم که‌ردێ پەوچی قێبله‌گاو وه‌شه‌سیاییم هه‌ورامانا و هه‌ورامانا و هه‌ورامان.
پێشکه‌ش به ئاوه‌زی به‌رز و ویری ژیرلانه‌و وانه‌ره‌کا..
پێشکه‌ش به ئاوه‌زی به‌رزو و ویری ژیرلانه‌و وانه‌ره‌کا..
هومایون موحه‌ممه‌دنژاد

13مانگه‌و که‌ڵه‌هەرزی1392

ئی باسه درێژه‌ش هه‌ن



طبقه بندی: فرهنگی و هنری، اجتماعی، ادبیات/شعر، تاریخ، اخبار، جفرافیا، تبریکات، زوانی هه‌ورامی، ده‌گاو زاوه‌ری/روستای دز‌آور، آموزشی، نوشتارهای همایون محمدنژاد، هومایون موحەممەدنژاد،
برچسب ها:هورامان-هورامان هانه‌به‌رچه‌م-کتابخانه‌هه‌ورامان؛یانه‌وکتێبووهۆ‌رامانی -هه‌ورامان -هۆرامان-اورامان-اورامانات-دزآور(زاوه ر)-لهون- نوسود-هورامان تخت- ژاورود-پاوه-نودشه(نۆتشه)- رێژاو(ریجاب)-کندوله-ته وێڵه(طویله)-بیاره-شاروو هۆرامانی- مریوان-سروآباد-کرمانشاه-کردستان-دالانی- ایلام-کامیاران-روانسر-جوانرود-چهارقلعه عبدالملکی(زاغمرز-زینوند-حسین آباد-امیرآباد هورامی های شمال ایران)عکس-شبک(شه به ک)-سنجار موصل-کاکه یی خانقین-یارسان- ساور-نودیجه-زازا-زازاکی-قلعه قروه،آمبولانس خیریه روستای دزآور،چورژی،هانه‌به‌رچه‌م،هۆمایون محه‌مه‌دنژاد،زبان هورامی،ئه‌ر ده‌نگ که‌ری دە‌نگاوه‌نه،
دنبالک ها: وه‌ش ئامای په‌ی هۆرامانی، دانشنامه‌وهه‌ورامانی، قه‌ڵه‌موو هۆرامانی، هورامان نت، هه‌ورامان /هه‌یشوور، وبسایت پینوس، که‌لاسوو زوانی هۆرامی، واران، بـێـــســـاران و هـــۆرامــــــان، پالنگان،پاڵنان تاریخی سه هزار ساله، بەرنامەو کومسای،
نوشته شده در تاریخ چهارشنبه 13 آذر 1392 توسط همایون محمدنژاد
.: Weblog Themes By Abdollah Habibi :.

نمایش نظرات 1 تا 30