نوشته شده در تاریخ سه شنبه 6 تیر 1391 توسط همایون محمدنژاد
هورامان(اورامان)و مناطق پراکنده(پژگیا)آن درجهان:همایون محمدنژاد

علاوه برمردم مناطق ایران وعراق،نواحی مرکزی کردستان تاجنوب شاهراه خانقین-کرمانشاه،کاکه ایی های عراق،زازایی ها و قزلباش های ترکیه، کردهای سوریه و روسیه و ارمنستان)، البته گویش زازایی عده ای آن را جدا از هورامی یا گورانی می دانند.)که قابل استناد نبوده، چرا که برمبنای زبان شناسی مشترکات واژه ایی بسیاری دارند.

درقدیم لفظ گوران دربسیاری ازکتاب های تاریخی به مناطق زیراطلاق شده است:

1-هورامان تخت2-هورامان لهون3-هورامان ژاورود،اقوام گوران(زنگنه(
زەنگەنە)،جمور(جمهور)،شبک،سیاه منصور،روژبیانی) درشهرهای قوچان،شیروان،اسفراین(خراسان شمالی)وشهرهای کرمانشاه،اسلام آبادغرب،کرند غرب،سرپل ذهاب،صحنه(استان کرمانشاه).)

مناطق پراکنده(پژگیا)آن درجهان باذکرشهرومحل سکونت هورامی زبان ها:

1-منطقه کندوله باتعدادی روستای نزدیک بوده واین منطقه«کندوله،شریف آباد،پریان،قه‌لاگه‌وره»ازتوابع بخش دینورشهرستان صحنه دراستان کرمانشاه می باشد،که به«انبارانگورمرغوب غرب ایران» شهرت دارد.نام خانوادگی این منطقه«امیری»می باشد.درضمن دانشمندان بسیاری درمناطق دینور وکندوله که شهره کردستان بوده وخدمات شایانی انجام داده اند،که درقسمت بزرگان ادب درج خواهدشد.

2-منطقه پاطاق وشهر ریجاب(ریژاو/ڕێژاو) وروستاهای تابعه آن"زرده" و "یاران"،که در تقسیمات جغرافیایی بخش از شهرستان کرندغرب(دالاهو)بوده دراستان کرمانشاه،که محصولات باغی از جمله «انجیروانگور»زبانزداست.

گوراجوب  گوران 5 روستا بوده اند:1-گوراجوب قشلاق(قشلاخ) 2- گوراجوب مرادبیگ(گەورە جۆی مراوە)،3-گوراجوب باباکرم(گەوره جۆی باواکەرەم)،4-گوراجوب زید علی( گەوره جۆی زیەلی)،5-گوراجوب صفرشاه(گەوره جۆی صه فرشه)که به زبان هورامی ،(گورانی)تکلم می‌کنند.
این روستاها از توابع شهرستان دالاهو(کرند غرب) و بخش گهواره گوران قراردارند.روستای گوره جوب گوران که در ۱۲ کیلومتری جنوب غربی گهواره قرارگرفته و در قسمت شرق روستای توت شامی  زیارتگاه حضرت آسید براگه گوران جد بزرگوار آقاسیدنصرالدین حیدری رهبر  یارسان(کاکه ای)می باشد.
روستای گوراجوب قشلاق (قشلاخ )و گوراجوب مرادبیگ(مراوه).تنها دو روستای میراث دار  و نگهبان زبان گوران اصل (هورامی ) بودند که متاسفانه گوراجوب مرادبیگ با٣٦٠خانوار در زیر سدزمکان مدفون و به تاریخ پیوست و قشلاق تنهابازمانده این زبان باستانی با حدود ده خانه و خانوار سرپا در این نقطه  است. و قرار است که روستای گوراجوب مرادبیگ در محلی در ۳کیلومتری شرق قشلاق در چشم اندازی زیبا بنام( دار سی درویش) است. که در صورت ساخت تنها پناه و امید ازبین نرفتن این زبان کهن است.
هه‌ورامان هانه‌به‌رچه‌م

-زرده، روستایی است از توابع بخش مرکزی شهرستان دالاهو استان کرمانشاه ایران. مردم این روستا کرد بوده و به زبان  هورامی صحبت می‌کنند. مردم زرده پیروی آیین یارسان هستند و این روستا به سبب قرار داشتن بارگاه‌های شخصیت‌های مقدس یارسان، از اماکن مقدس این آیین به شمار می‌آید و در تاریخ این آیین نقش مهمی دارد.


شهر ریجاب(ریژاو/ڕێژاو) ازمناطق پراکنده (پژگیا)هورامان و
روستاهای اطراف آن،زبان هورامی خود را فراموش کرده‌اند

شهر ریجاب(ریژاو/ڕێژاو)ازمناطق پراکنده (پژگیا)هورامان بوده،که در تقسیمات جغرافیایی بخش از شهرستان کرندغرب(دالاهو)بوده و زبانشان هورامی می باشد.این شهر تاریخی و فرهنگی با ساختار زیبا و طبیعت بکر نمادی از هورامان اصلی خویش است علی‌رغم پیشینه فرهنگی به همراه روستاهای تابعه آن"زرده"و"یاران"و"پیران"هرچند زبانشان هورامی بوده اما اکنون به جز افراد مسن و بزرگان کمتر کسی است که به این زبان تکلم می کنند ؛ که جای بسی تأسف است. لازم به ذکراست به دلیل مجاورت با روستاهای اطراف که اکثراً به جافی که (شاخه‌ای از سورانی) وآمیخته با کلمات هورامی بوده صحبت می کنند؛ بیشتر مردم ریجاب دراین مقطع زمانی به جافی تکلم می کنند.البته درمناطق پراکنده (پژگیا)ی هورامان مناطق  و روستاهای زیادی وجود دارد که مجاورت با همسایگان کمتر در زبان آنها تأثیر داشته هرچند اختلاط زبانی و نفوذ واژه های هورامی در مکالمات روزمره‌اشان وجود داشته اما هیچگاه اصالت و هورامی بودن خودرا فراموش نکرده اند.ازجمله مناطقی که اینجانب سفر کرده ام: روستای بزرگ کندوله و روستاهای اطرافش "پریان" و "شریف آباد" و روستای بزرگ قلعه که اکنون به عنوان بخشی ازشهر قروه دراستان کردستان به شمار می رود که این مناطق هم بازبانهای کردی‌ازجمله:سورانی- کلهوری و... مجاورت داشته اند و ازهمه مهمتر این که منطقه چهارقلعه عبدالملکی(هورامی‌های شمال ایران)و روستاهای زاغمرز-زینوند-حسین آباد-امیرآباد ازتوابع شهر نکا(استان مازندران) که با بعد مسافتی دورتر ازدیگر مناطق هنوز زبان هورامی خودرا ازدست نداده اند  و در چاپ و انتشار کتاب به زبان خویش فعالیت چشمگیری داشته اند.
دید٘ەم " رێژاو"ەن ڕۆخسارم "زەردە"ن
جە داخی "یاران"  " پیران"م  کەردەن                    "مامۆسا مەولەوی"

3-روستای پیران" روستایی ازتوابع بخش مرکزی شهرستان سرپل ذهاب دراستان کرمانشاه

4-روستای بزرگ وپرجمعیت قلعه درنزدیکی شهرستان قروه دراستان کردستان،که نام خانوادگی بیشتراهالی این روستا«عبدالملکی» وفعله گری »آئینی می باشد.

5-مناطق(زاغمرز،حسین آباد،امیرآباد،زینوند)ازتوابع شهرستان های نکاءو بهشهر دراستان مازندران که نسب ایشان  طایفه عبدالملکی بوده وبه «چهارقلعه عبدالملکی»مشهورمی باشد که جمعیت زیادی ازاورامی های شمال ایران درآن منطقه قراردارد.

6-روستاهای(ساوریاچمن ساورو نودیجه)درنزدیکی شهرستانهای  گرگان وکردکوی دراستان گلستان،که آقای امیرامینی پاوه ای نویسنده ارجمندکتاب های(فرهنگ لغت آرام وآسو وگیاهان دارویی)که حضوری سفرخود رابه این منطقه برای اینجانب بازگوکردند،ساکنین قدیمی کسانی بوده اندکه درزمان نادرشاه افشار درسال 1151هجری قمری باپتال،پادشاه امپراطوری عثمانی به جنگ پرداخته،وتعدادزیادی ازمناطق مرزی ایران(ازجمله مناطق آن زمان نودشه ودزآوردراورامان)بوده اندکه مردمانی مبارزو جنگجو بودندکه همراه سپاه نادربه همراه استروباروبنه واحشام خودبه مناطق کلات نادری درخراسان وکردکوی وگرگان نقل مکان داده شدند.(البته گوینداختیاری بوده است). ساوه ر(زاوه ر) چمن ساور/چم زاور   نودیجه(نودشه).

7-روستاهایی درشهرهای تویسرکان(روستای زاغه) (استان همدان)نائین (استان اصفهان)کنگاور(استان کرمانشاه) قراردارندکه لازم است درموردآن هاتحقیقاتی به عمل آیدکه درآینده نزدیک تاریخچه این روستاها،مفصل بررسی خواهدشد.روستای زاغه در تویسرکان که از مراکز ایل هورامی زبان عبدالملکی بود در سال ١٣٨٨ از سکنه خالی شده و اھالی آن همگی به محله تیمورآباد در شهر تویسرکان کوچ کردند. در حال حاضر فقط سه خانواده در زاغه زندگی میکنند. ضمن اینکه پیشتر نیز در دهه های مختلف اهالی زیادی از زاغه به همدان و کرمانشاه کوچ کرده بودند و در این شهرها ساکن شده بودند.

8-روستاهایی دربخش بشرویه درمناطق شهرستان طبس(ته‌و‌ه‌س)وفردوس(توون)که درزمان شاه عباس اول به آنجاکوچانده شدندکه اکثراهالی نام خانوادگی ایشان «کردی» بوده وشغل گیوه بافی همانندمناطق اورامان درآن دیارمرسوم است.

9-روستاهایی درمناطق کردنشین کرکوک وشهرداقوق(ته‌ق ته‌ق-مه‌تیق–توپزاوه ی کاکه یی-عه ره کویی-ئه لبومحه مه د-عه لی سه رای-زه نقر-لهیب(عه لوه ت پاشا)-شکورجه یران-جینگلاوه-سیکانی-ته لرابعه-گومبز-ده لسیی گوره-ده لسیی گولاله-زنگنه).

10-روستاهای اطراف شهرموصل(استان نینوا):(گه زه کان-وه رده ک-سفه یه-مه تراد)وروستاهای دیگری که رژیم وقت عرب ها رادرآنجا ساکن کرده وهورامی ها مجبوربه ترک دیارخودشده اند. وآیین«مانوی»دارند،ومنطقه طوزکه،کاکه ایی های عراق درآنجاساکن هستند.اهالی سنجارکه به شبک مشهور هستدو،جمعیت زیادی راتشکیل می دهند.

11-روستاهایی درمناطق کردنشین خانقین(میخاس،قەرامی،دارا،گەبیه،قه‌لمه،ئەمین باپیر،کوزەرەقه،ختول، کەلهوری، باریکه، گاکول،سیاوەله،کانی زەرد).

12-روستاهای اطراف شهربغداد(پایتخت عراق):تالاو،موره،خەبازه-د،ئەلبوگەسه و خربەت عەزیز.

13-روستاهای اطراف شهرحلبچه(
هەلەبجه):هاوار-درەتفی

14-مناطق زازانشین(زازاکی) درکشور ترکیه و در شهرهاواستانهای:(ارزنجان، ارسنجان)،ئەلازیغ،درسیم،بینگول)و درشهرهای استانبول،موش، آنکارا،دیاربکر و سیواس هم اقلیت زازا ساکن اند.که از لحاظ زبانی بازبان هورامی مشابهت زیادی دارد،وخیلی از زبان شناسان آن را لهجەایی از هورامی می دانند.
15-زازایی های مناطقی ازسوریه وقفقاز که درشهرها و روستاها به صورت اقلیت ساکن هستند.

                                                        همایون محمدنژاد بهمن ماه 1389-مریوان
درادامه به بعضی ازوبلاگ ها درارتباط باتاریخ مناطق وروستاهای اورامان(هورامان)اشاره می کنیم.


ادامه مطلب

طبقه بندی: فرهنگی و هنری، اجتماعی، تاریخ، اخبار، جفرافیا، زوانی هه‌ورامی، ده‌گاو زاوه‌ری/روستای دز‌آور، شهرها و روستاهای هورامان، آموزشی، نوشتارهای همایون محمدنژاد، هومایون موحەممەدنژاد، ئه‌میر ئه‌مینی،
برچسب ها:کرمانشاه،پاوه،دزآور،هانه به رچه م،کردستان،
دنبالک ها: پالنگان،پاڵنان تاریخی سه هزار ساله، دانشنامه‌وهه‌ورامانی، قه‌ڵه‌موو هه‌ورامانی، ئەنجومەنۆ تریفه‌وهه‌ورامانی، شهرستان دالاهو(ویکی پدیا)، زرد دالاهو(ویکی پدیا)، خبرگزاری سلام پاوه،
نوشته شده در تاریخ دوشنبه 4 بهمن 1389 توسط همایون محمدنژاد
.: Weblog Themes By Abdollah Habibi :.